De computer heeft ons verlost

`We hadden de Erasmusbrug in Rotterdam nooit kunnen ontwerpen zonder computer,' zeggen Ben van Berkel en Caroline Bos. Over nieuwe architectuur maakten ze een boek, dat morgen verschijnt.

Op het architectenbureau van Ben van Berkel (1957) en Caroline Bos (1959) staan nauwelijks tekentafels. En de paar tekentafels die het bureau nog bezit, worden als snijtafels gebruikt door de maquettebouwers. De vijftig medewerkers van Bos en Van Berkel zitten allemaal achter een computer. De twee etages van een oud Amsterdams schoolgebouw waarin het architectenbureau van Van Berkel en Bos is gehuisvest, zouden dan ook net zo goed het onderkomen kunnen zijn van een krantenredactie of een verzekeringsbedrijf. Alleen de computertekeningen die aan de muren zijn opgehangen en de maquettes van gebouwen die her en der staan opgesteld, verraden dat het hier gaat om een architectenbureau met veel werk.

,,Het belang van de computer wordt nog steeds onderschat'', zegt Ben van Berkel. ,,De computer heeft niet alleen invloed op de vormen die kunnen worden ontworpen, maar vereist ook een andere organisatie van het bureau. Het gaat bij het ontwerpen steeds meer om communicatie, om `netwerken' om maar een modieuze term te gebruiken. Het klassieke architectenbureau waarbij de architect een geniaal schetsje laat uitwerken door zijn medewerkers is achterhaald.''

,,Het werk van de hedendaagse architect is misschien het best te vergelijken met dat van een filmregisseur'', zegt Caroline Bos. ,,Film is ook veel meer het werk van een team dan van één figuur die alles bepaalt. Het gaat in de architectuur steeds vaker om veelomvattende opdrachten waarin infrastuctuur, verkeer, landschap en verschillende soorten gebouwen samen komen. Dat is veel te complex voor één ontwerper. Al in een heel vroeg stadium van het ontwerp is overleg met allerlei experts nodig. We hebben de naam van ons bureau eind vorig jaar daarom veranderd in UN Studio: United Net for architecture, urbanism and infrastructure.''

De Zwaan

Heel Nederland kent de door Van Berkel en Bos ontworpen Erasmusbrug, die om zijn sierlijke vorm al snel `De Zwaan' als bijnaam kreeg. In korte tijd groeide deze `brug met 2000 façades' uit tot het beeldmerk van Rotterdam, dat steeds weer opduikt in reclames en films. ,,Zonder de computer had deze brug niet kunnen worden gemaakt'', zeggen Van Berkel en Bos.

Sinds de opening van de Zwaan in 1996 heeft het bureau van Van Berkel en Bos een stroom bouwwerken gerealiseerd. Om een paar te noemen: de Piet Hein-tunnel in Amsterdam, de uitbreiding van het Rijksmuseum Twente in Enschede, de verbouwing van het winkelcentrum De Weiert in Emmen, de Villa Möbius ergens in Het Gooi en het complex van winkels, kantoren en een hotel aan de Nieuwezijds Kolk in Amsterdam. Nu werkt het bureau onder meer aan de herinrichting van het stationsgebied in Arnhem, twee bruggen in Leidsche Rijn, woningen op Borneo Sporenburg in Amsterdam en aan een prijsvraaginzending voor de herinrichting van het gebied rondom Penn Station op Manhattan. Vlak na de zomer opent het door UN Studio ontworpen Museum Het Valkhof in Nijmegen.

Hoe belangrijk de computer ook is geworden in de tien jaar dat Van Berkel en Bos een architectenbureau hebben, hun belangstelling voor het aloude medium boek hebben ze niet verloren. Van Berkel en Bos, die in de jaren tachtig ook werkten als journalisten voor onder meer de Volkskrant, hebben al verschillende boeken op hun naam staat. Morgen verschijnt van hun hand een meer dan 800 pagina's tellend reuzenboek: Move.

Zo dik is Move, dat het uit drie delen is opgebouwd: Imagination, Techniques en Effects. Elk deel bevat Engelstalige essays over onderwerpen als `mediation' en `diagrams', die worden afgewisseld met overvloedig geïllustreerde presentaties van ontwerpen van de UN Studio en afbeeldingen van inspiratiebronnen als vliegtuigen, zaktelefoons, schelpen en kunstwerken. Een van de kunstwerken, de Manimal van David Lee, heeft een belangrijke plaats gekregen in Move. Manimal is een met een computer vervaardigde `infografie' van een wezen waarin op onzichtbare en naadloze wijze evenredige delen mens, leeuw en slang zijn verwerkt.

`Move' doet denken aan SMLXL van Rem Koolhaas van een paar jaar geleden en aan het recent verschenen FARMAX van MVRDV. Het zijn vergelijkbaar dikke boeken. Is het schrijven van boeken ook voor een architect de beste manier om onsterfelijk te worden?

Ben van Berkel: ,,Je weet niet of zo'n boek je onsterfelijk maakt. Bovendien is er bij architecten geen direct verband tussen het schrijven van een boek en onsterfelijkheid. Mies van der Rohe heeft tenslotte ook niet veel geschreven. Schrijven is belangrijk voor ons. Het dwingt je om precies na te gaan wat je werk inhoudt. Met Move willen we laten zien hoe de positie van de architect is veranderd door de recente sociaal-economische ontwikkelingen. Dat is precies het omgekeerde perspectief van FARMAX en SMLXL: die boeken gaan over hoe de architect weer greep kan krijgen op verstedelijking in deze tijd van globalisering.''

Jullie vroege werk, van zo'n tien jaar geleden, toont nog duidelijk de sporen van fragmentatie. In `Move' spreken jullie je expliciet uit tegen de fragmentatie, tegen de collage. Zijn jullie dankzij de computer van opvatting veranderd?

Ben van Berkel: ,,Ook in de jaren tachtig, toen ik in Londen les kreeg van deconstructivistische architecten als Zaha Hadid, was ik al geïnteresseerd in de versmelting van de onderdelen van een gebouw. De computer maakt het nu mogelijk om de verschillende onderdelen van een ontwerp – lichtval, materiaal, route – vloeiend in elkaar over te laten lopen. Alle variabelen kunnen dankzij de computer heel gemakkelijk worden gemanipuleerd, zodat ze veel beter dan voorheen op elkaar kunnen worden afgestemd. Ook de factor tijd kun je heel goed in een ontwerp opnemen: het is nu mogelijk om al in de ontwerpfase te zien hoe het is om door een gebouw te lopen. Tijd kan zelfs het thema worden van een ontwerp. Met de computer kun je gebouwen en ook steden bouwen op basis van beweging. Zo zijn we voor het ontwerp van stationsgebied in Arnhem eerst heel precies nagegaan hoeveel mensen zich op de verschillende tijdstippen verplaatsten van bijvoorbeeld de bushalte naar het station. We brachten alle bewegingen op alle tijdstippen in kaart. Dit leverde een onnoemelijk aantal gegevens op die op elk tijdstip van de dag weer anders zijn. Maar de computer kan ze gemakkelijk verwerken en zelfs zichtbaar maken in een vorm die kan dienen als basis voor het ontwerp.''

Caroline Bos: ,,Uit het onderzoek voor het stationsgebied in Arnhem bleek dat de enige overeenkomst tussen alle gebruikers is, dat ze allemaal op een bepaald moment voetganger zijn. Dit werd dan ook de structurerende factor in het ontwerp. We hebben gekozen voor het bouwen van één grote terminal, zodat de voetgangers niet allerlei soorten verkeer hoeven te kruisen bij hun verplaatsingen.''

Jullie schrijven in `Move' dat de computer ons heeft bevrijd van het modernisme. Maar waren we daar niet al lang van bevrijd door het postmodernisme?

Ben van Berkel: ,,Nee, voor mij zijn het postmodernisme en zelfs het deconstructivisme nihilistische vormen van modernisme. In de modernistische architectuur ging het om mechanische technieken als collage en montage. De postmodernisten gaan eigenlijk net zo te werk: ze grasduinen in de architectuurgeschiedenis en maken op een heel mechanische manier een ontwerp met de verschillende onderdelen. Pas door de computer kunnen we ontsnappen aan de montage. In Move maken we dat duidelijk met de Maninal, die we vergelijken met een zelfportret van Francis Bacon en een collage uit 1920 van Raoul Hausmann. In de collage van Hausmann, Mechanisch Hoofd, zie je heel duidelijk de verschillende onderdelen. In het schilderij van Bacon zijn de grenzen al vervaagd tussen de delen waaruit dit verwrongen portret bestaat, maar nog steeds zichtbaar. Pas in Manimal zijn alle grenzen verdwenen: je kunt echt niet meer zien dat de kop uit verschillende wezens is samengesteld. Leeuw, slang en mens zijn geheel versmolten tot een nieuw onherkenbaar geheel. Ook in de architectuur is het nu mogelijk om de grenzen tussen de verschillende onderdelen te laten verdwijnen.''

Caroline Bos: ,,De computer heeft de architectuur ook op een heel praktische manier verlost van het modernisme. Standaardisering was een belangrijk punt voor de modernistische architecten, en dat heeft de architectuur uiteindelijk tot een gevangene van het modernisme gemaakt. Als architect moest je gebruik maken van al die gestandaardiseerde ramen, deuren, plafonds enzovoort die de bouwindustrie leverde. Maar nu kun je met computergestuurde constructiemethodes net zo goedkoop allerlei bouwonderdelen maken die afwijken van de standaard. Zo heeft de computer de architect meer mogelijkheden gegeven dan hij een jaar of tien geleden had.''

In `Move' komt ook de uitspraak voor dat het niet uitmaakt of een gebouw een `blob' (een gewelfde vorm) of een doos is. Dit suggereert dat stijl er voor jullie niet toe doet. Toch hebben jullie een herkenbare stijl van dynamische hoekige of gewelfde vormen. Valt er wel te ontkomen aan stijl?

Caroline Bos: ,,Je zult ons werk altijd blijven herkennen. Ons werk verandert wel in de loop van de tijd, maar niet zo radicaal, dat we plotseling onze stijl hebt verlaten.''

Ben Van Berkel: ,,Stijl is iets persoonlijks waar tot op zekere hoogte inderdaad niet aan valt te ontkomen. Maar de organisatie achter de vormen is belangrijker dan de stijl ervan.''

Jullie noemen in `Move' de architect de mode-ontwerper van deze tijd. Staat de vluchtigheid van de mode niet haaks op het lange leven van gebouwen?

Caroline Bos: ,,Ik vind het heel belangrijk dat architectuur haar ivoren toren verlaat en zich associeert met mode en andere dingen waar het grote publiek zich mee bezighoudt.''

Ben van Berkel: ,,Funshoppen bijvoorbeeld, en themaparken. Winkelcentra en -gebieden zijn publieke ruimtes waar iedereen dagelijks mee te maken heeft. Het zijn verschijnselen die architecten een jaar of vijf geleden als volstrekt negatief beschouwden. Maar nu werkt de avant-garde voor Disney.''

Shopping malls in Amerika lijken publieke ruimtes, maar zijn het niet. Zwervers worden er bijvoorbeeld door beambten van privé-bewakingsdiensten uitgeknikkerd.

Caroline Bos: ,,Je moet natuurlijk heel kritisch blijven tegenover dingen als funshoppen. Maar het is ook zinloos om er star `nee' tegen te blijven zeggen. Je staat dan wel veilig aan de `goede' kant, maar niemand heeft er wat aan. Beter is een kritisch engagement: door mee te doen verschijnselen als funshoppen in een goede richting te krijgen.''

Waarom is het inmiddels gesloten winkelcentrum de Kolk in Amsterdam niet in Move opgenomen?

Ben van Berkel: ,,Omdat het gedeeltelijk mislukt is. Op sommige onderdelen zijn we nog steeds trots, maar het is niet gebouwd zoals wij dat wilden. Dat had allerlei oorzaken. Zo ging onze co-architect failliet, waardoor wij zelf ook bijna failliet gingen en met de handen geboeid akkoord moesten gaan met de veranderingen die de nieuwe opdrachtgever en de aannemer wilden. We verloren de greep op het project. Maar we vonden het te gemakkelijk om onze handen er helemaal van af te trekken. Een belangrijke les uit de Kolk is dat je een heel goed team hebben voor dergelijke projecten. Uit dit soort negatieve ervaringen is UN Studio geboren.''

Caroline Bos: ,,1997 was een bizar jaar voor ons. In 1996 hadden we het grote succes van de Erasmusbrug. Maar een maand na de opening begon de brug te trillen. Weer later brak de kritiek los op het winkelcentrum De Kolk dat helemaal niet liep. Dat was erg vervelend en moeilijk, maar achteraf gezien was de opeenvolging van succes en mislukking een ideale combinatie. Door het succes krijg je veel werk, en de mislukking en de kritiek geven je een energiestoot: je gaat keihard aan het werk om het weer goed te maken. Zo zal het wel altijd door blijven gaan.''

Op zaterdag 19 juni om 16u wordt `Move' van Ben van Berkel en Caroline Bos gepresenteerd in boekhandel Architectura et Natura, Leliegracht 22, Amsterdam.

`Het stationsgebied in Arnhem hebben we ontworpen op basis van bezoekersbewegingen'

`De tijd van collages is voorbij: je kunt vormen laten versmelten, zoals in computerfoto's'