`Geef Zeeland zijn wadden terug'

De Amerikaanse architect Peter Calthorpe is de voorman van de `new urbanism'-beweging. Zaterdag presenteert hij in Rotterdam zijn plan voor de Hoeksche Waard en omgeving. ,,Jullie hebben altijd gevochten tegen het water. Het wordt tijd om samen te werken met de natuur.''

,,Kijk'', zegt Peter Calthorpe en hij wijst op een droom van een woonboot in turkooizen en wit met drie verdiepingen en een zonovergoten veranda. ,,Hier woonde ik zeventien jaar lang. Geen auto die in de weg stond. Altijd aanspraak wanneer ik over de pieren naar m'n woning wandelde. Als het stormde, waren we een grote familie. Een fantastische en stimulerende omgeving.''

Hij ontwikkelde zijn ideeën over duurzaam bouwen en leefbare woongemeenschappen hier in Californië, tussen de drijvende kastelen van Sausalito, erkent Calthorpe, de voorman van de Amerikaanse `new urbanism'-beweging. Sindsdien schreef hij er enkele boeken over, adviseert hij politieke grootheden als Al Gore en werkt hij aan stedenbouwkundige plannen in Amerika, Europa en Japan.

Calthorpe verheugt zich op zijn eerste lezingen in Nederland. Morgen spreekt hij aan de TU Delft. Daarna licht hij in het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam zijn ontwerp toe voor de toekomst van de Hoeksche Waard en omgeving, gemaakt in opdracht van de architectuurmanifestatie AIR-Zuidwaarts. ,,Denk je dat Nederland geïnteresseerd is in new urbanism?'', vraagt hij. ,,Veel waar ik in Amerika voor strijd, spreekt bij jullie vanzelf: openbare ruimte, voorzieningen op loopafstand, goed openbaar vervoer, een menselijke maatvoering. Maar hoe zit het met leefbaarheid en milieubelasting?''

Voor Amerika, waar woningbouw voor architecten doorgaans het ontwerpen van dure privé-huizen betekent, is Calthorpe's bevlogenheid over leefbare woonwijken opmerkelijk. ,,Sommige mensen noemen new urbanism utopisch. Het gaat erom deze ideeën geaccepteerd te krijgen bij projectontwikkelaars en stadsbesturen. Ik ben ervan overtuigd dat maatregelen die onze leefomgeving verbeteren uiteindelijk ook financieel het aantrekkelijkst blijken. Vroeg of laat zien we in dat de suburbs die we zo lang hebben gebouwd niet alleen slecht zijn voor het milieu en ons sociale welzijn, maar ook in economisch opzicht.'' Projectontwikkelaars bouwen nu alsof de wereld de laatste decennia niet veranderd is, vindt Calthorpe. ,,In Amerika blijven de wijken vol eensgezinswoningen zich maar als olievlekken over het landschap uitbreiden. Alsof iedereen een gezin heeft met vader als kostwinner met een baan downtown. Alsof land en energie niet eindig zijn, milieuproblemen niet bestaan en het fileprobleem wordt opgelost door extra wegen te bouwen. Nergens ter wereld is de segregatie naar leeftijd, ras en inkomen zo sterk als in Amerika. Mensen raken steeds meer geïsoleerd. Winkelcentra, clubs en woonwijken, die vroeger openbaar waren, zijn nu in toenemende mate geprivatiseerd. Zelfs de straat is niet langer het domein van de mens maar van de auto.''

Zijn oplossingen liggen in het streng begrenzen van de te bebouwen plek om uitwaaieren over het landschap te voorkomen en in het creëren van zo divers mogelijke gemeenschappen met een eigen identiteit, die in schaal en uiterlijk gerelateerd zijn aan de omgeving en haar geschiedenis. Een rijke, veelzijdige mix van woon- en werkplekken met een centrum, pleinen, winkels, smalle straten en openbare ruimte. Met biologische systemen voor afvalverwerking en natuur, die behalve in ecologisch opzicht gezond, aantrekkelijk is voor recreatie en toerisme en eventueel voor ecologische teelt. ,,Als het goed is, snijdt het mes aan zoveel mogelijk kanten. Het klinkt allemaal zo logisch, maar tijdens het modernisme zijn vrijwel al deze aspecten uit beeld geraakt.'' Hij kent de kritiek op de tot nu toe door hem en anderen gerealiseerde new urbanism-projecten. Ze zouden nostalgisch zijn en in de praktijk homogene enclaves voor de blanke middenklasse. Met als summum `Celebration', een door Disney gebouwde wijk in Florida die lijkt op een filmdecor uit de jaren dertig.

,,Het lukt nog niet altijd om de diversiteit die we nastreven gerealiseerd te krijgen'', pareert Calthorpe. ,,Over de minimale milieubelasting van onze projecten en het streven naar een regionale architectuur, hoor je de critici overigens nooit. Ze storen zich voornamelijk aan het retro-uiterlijk van de gebouwen. Ik geef toe dat dat geen sterk punt is. Er is behoefte aan een nieuw soort architectuur, die bij deze plannen past.''

Hij kijkt nogmaals om zich heen naar de boten en het getijdegebied van de San Francisco Bay Area. Zijn toekomstplan voor de Hoeksche Waard en omgeving steunt uiteraard op het new urbanism. Daarnaast is het landschappelijk radicaal: op zijn tekenpapier is Zeeland weer een getijdegebied vol wadden en kleine eilandjes. ,,Het is een voorstel'', zegt Calthorpe, ,,het moet natuurlijk nader worden bestudeerd. Maar een systeem van natuurlijke wetlands beschermt veel beter tegen de rijzende zeespiegel en overlopende rivieren dan de strakke kustlijnen en de gesloten dammen van nu. Jullie hebben altijd gevochten tegen het water. Het wordt tijd om samen te werken met de natuur. Want zeg nou zelf, de proporties zijn volledig zoek. Je kunt Zeeland echt niet langer handhaven als een serie kunstmatige meren. Dat werkt noch in ecologisch, noch in esthetisch opzicht en niet vanuit een economisch perspectief.''

Peter Calthorpe spreekt vrijdag om 10.45u aan de TU Delft (Bouwkunde, zaal C) en in het Nederlands Architectuurinstituut te Rotterdam om 14u, zaterdag tijdens het slotdebat van AIR om 10u uur.