Een geestelijke verjongingskuur

De tuinmode is internationaal. Of je nu in Breukelen een tuin bezoekt, in Berlijn of in Bristol, je loopt een grote kans om dezelfde planten in dezelfde opstelling tegen te komen. Historische tuinen verschillen van land tot land, maar moderne tuinen – en met modern bedoel ik tuinen uit deze eeuw – zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Het is voornamelijk de couleur locale die maakt dat je tuinen in andere landen anders ervaart en vaak mooier vindt dan de onze – net zoals de meegenomen landwijn die in de vakantie op het terras onder de platanen zo overheerlijk was bij thuiskomst naar azijn blijkt te smaken.

Ook tuinvaardigheid verschilt van land tot land; waar de Engelsman zijn stokrozen met zorg weet op te binden, doet de Nederlander dat vaak met de Franse slag, of helemaal niet. En ook al dan niet geaccidenteerd terrein kan tuinen van elkaar doen verschillen. Riddersporen in een Bourgondisch heuvellandschap lijken weelderiger dan die in de polder. Ten slotte speelt het salaris van de tuinman een rol. Van het loon waar je in Nederland nog geen beunhaas voor kunt inhuren, kun je in Engeland drie fulltime tuinlieden betalen. Maar, afgezien van die regionale verschillen, wordt er in de tuinen van West-Europa veel eenheidsworst gegeten. Dezelfde siergrassen wuiven naast hetzelfde koninginnekruid en de buxusbollen zijn overal even rond.

De meeste tuinen lijken niet alleen op elkaar wat beplanting betreft; ook de milde, weldadige sfeer is overal hetzelfde. Veel tuinen zijn als een huwelijk waarvan de eerste opwindende jaren voorbij zijn en gezapigheid troef is. Nu kun je van gezapigheid zeker genieten – in het huwelijk zowel als in de tuin – en je zou zelfs de stelling kunnen verdedigen dat tuinen beter slaapverwekkend en rustgevend dan druk en vermoeiend kunnen zijn. Maar soms is het prettig om wakker geschud te worden en om je ideeën aangevochten in plaats van bevestigd te zien.

Naar het tuinenfestival van Chaumont, dat elke zomer in het park van het gelijknamige kasteel aan de Loire wordt gehouden, ga je om nieuwe ideeën op te doen en om oude kwijt te raken. Een bezoek is als een geestelijke verjongingskuur. In 1992 is het tuinenfestival van Chaumont ontstaan; de Belgische tuinarchitect Jaques Wirtz ontwierp een terrein met dertig tuinen – elk 250 vierkante meter groot – die alle gedeeltelijk door hagen omgeven zijn. Doordat de bezoeker planten of voorwerpen boven die hagen ziet uitsteken, wordt zijn nieuwsgierigheid geprikkeld en wordt hij van tuin naar tuin gelokt. De tuinen worden elk jaar ontworpen door tuinarchitecten en kunstenaars uit alle landen ter wereld. Een jury kiest de dertig meest originele ontwerpen. Alles kan en alles mag – licht, geluid, rook, glas, roestvrij staal en plastic – zolang de begroting niet boven de 100.000 FF uitkomt, ruim dertigduizend gulden. Alle tuinen bevatten planten, maar vaak ligt het accent op al dan niet bewegende installaties of op objecten die je eerder in een museum dan in een tuin zou verwachten. Elke tuin is anders en de bezoeker voelt zich afwisselend verbaasd, geschokt en op het verkeerde been gezet.

Kinderen hebben daar geen last van en hollen kraaiend van plezier van de ene tuin naar de andere. Er is een tuin waarin felgekleurde fantasiedieren water lekken, gorgelen en spuwen. En een tuin waarin rode plastic tuinstoelen op staken hoog boven de beplanting uitsteken. Ergens anders kreunt een waterrad of kringelt rook uit een gat in de grond. Wat op het eerste gezicht een rond terras lijkt, blijkt een trampoline te zijn. Vissen zwemmen in de border in onzichtbaar opgehangen glazen bakken in plaats van in de vijver. Voorwereldlijke palmen en paardenstaarten blijken bij nader inzien van plastic te zijn.

Sommige tuinen zijn mooi en ontroerend; andere afzichtelijk of banaal, maar slaapverwekkende tuinen zijn er in Chaumont niet. Het is de bedoeling dat alle tuinen elk jaar opnieuw worden ontworpen, maar sommige publieksfavorieten mogen een paar jaar achtereen in stand blijven. Zo'n favoriet is de `Nebelgarten', een Duits ontwerp waarin een kaartenhuis van platte stenen van tijd tot tijd in machinaal geproduceerde mistflarden gehuld wordt. Muziek van Wagner ontbreekt er nog maar aan. Het is even wennen, die kunstmist, maar naar verluidt is in droge gebieden, zoals Australië en Californië, de mistmachine net zo populair als bij ons de vijverfontein.

Mijn favoriet tijdens mijn bezoek vorig jaar was de drijvende groententuin waarin eilandjes met sla en andijvie vrolijk op de stroom voortdobberden. En het ontwerp van een Algerijn, waarin keramische schalen, plavuizen en tegels gecombineerd waren met grijsbladige, aromatische kruiden. Alsof je een oosters sprookje binnenstapte.

Festival International des Jardins. 12 juni tot 18 okt. Château de Chaumont, Chaumont-sur-Loire (20 km ten zuidoosten van Blois). Openingstijden: dagelijks 9u30-18u. Toegangsprijs FF 45. Gratis rondleidingen met gids in verschillende talen zijn mogelijk. Duur ca. 1 u. Inl 00-33254209922. Fax 00-33254209924