Bouwkunst voor het spoor

Reizigers hebben doorgaans weinig tijd om de schoonheid van treinstations te bewonderen. De meeste rennen erin en eruit, met in de ene hand een zware tas en in de andere een bekertje hete koffie. Een vluchtige blik op de klok en op het bord met vertrektijden; meer kan er meestal niet af. Om aan deze misstand een einde te maken, is in het Spoorwegmuseum in Utrecht de expositie `Stationsarchitectuur in Nederland' ingericht. In alle rust kunnen de bezoekers hier naar meesterwerken van bouwkunst, nooit gebouwde stations en platgegooide schoonheid kijken.

Van de allereerste treinstations hangen in Utrecht slechts wat vage plaatjes. Niet dat we er veel aan missen want het waren houten loodsen. De eerste Nederlandse spoorweg werd reeds aangelegd in 1839, tussen Haarlem en Amsterdam.Over het uiterlijk van de stations werd nog niet zoveel nagedacht. Dat de trein überhaupt reed, was al bijzonder genoeg.

Na de eerste loodsen, zetten de spoorbazen vooral degelijke gebouwen in neoclassicistische stijl neer, bedoeld om de reizigers op hun gemak te stellen.Treinen bleven natuurlijke enge moderne fratsen. Veertig kilometer per uur. Konden de hersenen wel tegen zulk een snelle verplaatsing, vroegen de wetenschappers zich af. Door er een ouderwets rustgevend bouwwerkje voor te zetten, hoopten de spoorbazen ook de achterdochtigen binnen te lokken, aldus de conservator van het museum, Lex van Marion.

De gloriejaren van de stationsbouw liggen volgens de expositie tussen 1880 en 1915, met als begin- en hoogtepunt Amsterdam Centraal Station. Deze, volgens tijdgenoten, `kathedraal van techniek', 307 meter lang en 23 meter hoog, werd gebouwd door kerkenbouwer P.J. Cuypers (van het Rijksmuseum) en A.L. van Gendt (van het Concertgebouw). Het is een bundeling van stijlkenmerken met snufjes neoclassicisme, gotiek, Hollandse Renaissance.

Nog veel mooier is het station Haarlem, met zijn twee hoofdgebouwen en tussenliggende luifel. Het station, gebouwd in 1908 door D.A.N. Margadant, is het enige art nouveau-station in Nederland. Het is ook het best geconserveerde station waarvan filmmakers graag gebruik maken. Nog altijd kun je het sierlijk geboogde houtsnijwerk, schilder- en tegelwerk en de wonderlijke stapel gebouwtjes met de draaiende trappen op de perrons bewonderen.

Na deze gloriejaren volgt een lange, droevige periode van afbraak (1914-1945), saaie wederopbouw (1945-1964) en weer afbraak (1964-1980). In al deze jaren worden nog wel een paar mooie stations gebouwd, maar nog veel meer mooie stations afgebroken. Na 1980 komen de Nederlandse Spoorwegen tot inkeer. Hierna krijgen gerenommeerde architecten de ruimte gewaagde stations te bouwen, met veel licht en glas, verschillende niveaus en grillige vormen. In de laatste twintig jaar zijn prachtige moderne stations verrezen, zoals Lelystad, Rotterdam Blaak, Amersfoort en Amsterdam Sloterdijk.

De expositie in Utrecht geeft een handig overzicht van de geschiedenis van de stationsarchitectuur, maar biedt niet veel meer. Ze is bescheiden van opzet en er hangen voornamelijk plaatjes, waardoor ze weinig tot de verbeelding spreekt. Gelukkig staan er ook een paar maquettes, zoals die van Rotterdam Blaak (1993), bijgenaamd `De Fluitketel', met zijn karakteristieke schuinsopgerichte glazen schotel.

Het leukste op de expositie zijn de stations die nooit gebouwd zijn, zoals een gigantisch bouwwerk met hotel in Parijse stijl dat in 1855 het NRS-Station van Rotterdam had moeten worden. Ook mooi is het Rotterdamse station Delftsche Poort uit 1848, gebaseerd op een Engels Tudorkasteel met drie hoge poorten in het midden. Dit kasteelstation is wel gebouwd, maar reeds lang geleden verdwenen.

Door de expositie heen ben je zo gewandeld, maar gelukkig kun je als bezoeker nog wat tijd besteden aan het spoorwegmuseum zelf. Het is gevestigd in het oude station Maliebaan dat deze maand 125 jaar bestaat. Alleen al voor de architectuur van dit station is een bezoek de moeite waard. Langs de perrons staan machtige oude treinen te blinken in de zon. Het museumpark wordt doorkruist door een ratelende modeltrein, een suf boemeltje voor de bezoekers, en een echte goederentrein die een paar keer per dag langsdendert.

Expositie 'Stationsarchitectuur in Nederland' t/m 31 okt. Nederlands Spoorwegmuseum, Maliebaanstation, Utrecht. Tel 030-2306206.