Berlijn: als `badplaats' winkels langer open

In Duitsland laait de strijd om de winkeltijden weer op. Steden trekken de truken- doos open om winkels langer open te houden, ook op zondag. Vakbonden en kerken verzetten zich.

Zaterdagmiddag, 1 minuut voor 14.00 uur, valt bij Conny's Container in de Rosenthalerstrasse de luxaflex naar beneden. Door een spleet schudt het hoofd van de verkoopster resoluut nee. De deur is dicht. Feierabend in de metropool Berlijn.

Na jarenlange, emotionele discussies slaagde oud-bondskanselier Helmut Kohl de winkelsluitingstijden te verruimen van 18.30 tot 20.00 uur; op zaterdag van 14.00 tot 16.00 uur. Maar nog altijd hoort Duitsland op dit gebied tot de achterblijvers in Europa. De deelstaat Saksen wil het liefst de winkelsluitingswet afschaffen, zodat ook op zondag de winkels open zijn. Voor Beieren en Baden-Württemberg is de zondag heilig.

Berlijn vindt het nu welletjes geworden. Als eerste van de zestien deelstaten heeft de Duitse hoofdstad in de Bondsraad (Eerste Kamer) de voorzet gegeven voor een nieuwe landelijke verruiming van de sluitingswet. Vorige week stelde Berlijn in de Bondsraad voor om winkels van 6.00 uur 's morgens tot 22.00 uur 's avonds open te houden. Hoewel ook voor de hoofdstad de zondag voorlopig taboe blijft.

,,Als we aan onze starre opvattingen vasthouden, worden we een geïsoleerd eiland'', meent Peter Dussmann, bestuursvoorzitter van de Dussmann-Gruppe in Berlijn - de grootste dienstverlener van Duitsland met ruim 46.000 man personeel (cateraars, werksters, verpleegkundigen en bewakers).

Peter Dussmann is een `zondagrebel'. Al jaren vecht hij als een Don Quichotte, opdat de wet wordt versoepeld en de winkels ook op zondag open mogen zijn. De Berlijnse ondernemer ziet in ruimere winkeltijden een van de recepten om de stagnerende Duitse economie sneller te laten groeien en meer banen te scheppen.

Een jaar geleden stelde Dussmann zijn Kulturkaufhaus (boeken en cd's) in de Friedrichstrasse langer open: 's avonds tot 22.00 uur, ook op zaterdag. Wèl moest hij in de trukendoos grijpen en een deel van de verkopers tot leidinggevend bevorderen, voordat de Berlijnse Senaat het groene licht gaf. Want alleen het hoger personeel mag na 20.00 uur werken.

De vakbonden èn de kerken verzetten zich hevig tegen het voorstel van Berlijn om het Dussmann-voorbeeld te volgen en àlle winkels toestemming te geven voortaan van 6.00 tot 22.00 uur geopend te zijn. Terwijl Dussmann zijn klanten met handtekeningenacties mobiliseert voor langere openingstijden, voert de grote vakbond HBV (Handel, Banken, Verzekeringen) deze week protestacties in warenhuizen en winkelcentra.

In een brief aan de 16 deelstaten roepen de twee grote bonden (DAG en HBV) de minister-presidenten op in de Bondsraad tegen het Berlijnse voorstel te stemmen. Zij eisen dat de 2,8 miljoen werknemers in de detailhandel het recht behouden op werktijden, die ,,tegemoet komen aan het gezinsleven''. ,,Het is een groot verlies aan levenskwaliteit als je het weekeinde niet meer met het gezin kan doorbrengen'', vindt de verkoopster bij Conny's Container.

Vakbondsbestuurder Franziska Wiethold van de Bond voor Handel, Banken en Verzekeringen pleit zelfs voor herstel van de oude sluitingstijden, waarbij de winkels op zaterdag al om 14.00 uur sloten en op werkdagen om 18.30 uur. `Toestanden' zoals in Amerika en Engeland waar winkels permanent geopend zijn, vindt Wiethold een gruwel.

Wiethold staat in haar weerstand tegen verandering niet alleen. In de praktijk houdt meer dan de helft van de winkeliers zich nog steeds aan de oude sluitingstijden, blijkt bij Conny's Container en uit enquêtes. De lust tot aanpassing aan veranderde wensen in een globaliserende economie blijft in Duitsland gering en `zondagsrebellen' als Peter Dussmann zijn een uitzondering. Het weekblad The Economist merkte onlangs schamper op: ,,Een land dat uitbreiding van de winkeltijden op zaterdag tot 4 uur al een moedige stap vindt, heeft nauwelijks begrepen wat structurele hervormingen zijn''.

Intussen maken de consumenten dankbaar gebruik van de langere openingstijden. Een van de twee consumenten doet 's avonds inkopen blijkt uit een onderzoek van het Ifo-instituut uit München. Vooral mannen zijn voorstanders van nog langere openingstijden. Dat de behoefte aan versoepeling van de winkeltijden groot is blijkt ook uit de bloeiende handel van tankstations. Tankstations in Hamburg bieden zelfs bioscooptickets aan, medicijnen en vliegtickets.

Om tegemoet te komen aan de wensen van de klant - maar ook om de teruglopende omzetten te compenseren maken winkeliers steeds gewiekster gebruik van de mazen in de wet. Begin deze maand holde het Saksische Leipzig als eerste grote stad de winkeltijdenwet verder uit. Het stadsbestuur gaf een speciale ontheffing voor `toeristische gebieden', zodat winkels in het centrum voortaan ook op zondag van 12.00 tot 18.30 uur open mogen zijn.

,,We willen proberen van Leipzig het inkoopsparadijs voor heel Duitsland te maken'', zei burgemeester Holger Tschense van Leipzig. Zijn minister van Economische Zaken, Kajo Schommer, wil het liefst de hele winkeltijdenwet afschaffen. Hij noemt de wet `fossiel' en `bevoogdend'. Klanten wordt de vrijheid ontnomen, inkopen te doen wanneer zij willen, vindt Schommer.

Duitsland heeft nog altijd moeite met dienstverlening. ,,We hebben problemen ons te laten bedienen'', meent Klaus Mangold, bestuurslid van Debis in Berlijn, handelsdochter van Daimler-Chrysler aan Potsdamer Platz. In tegenstelling tot Amerikanen wassen Duitsers hun auto zelf, pakken ze zelf hun boodschappen in, dragen zelf hun koffer. President Roman Herzog merkte recent schamper op, dat Duitsers ,,liever machines bedienen dan mensen''.

Van alle rijke industrielanden heeft Duitsland de kleinste dienstensector wat personeel betreft (63,5 procent), vooral als gevolg van archaïsche regels die het scheppen van nieuwe banen verhinderen. Terwijl in de Duitse industrie tussen 1991 en 1997 ruim drie miljoen banen verloren gingen, steeg het aantal arbeidsplaatsen in de dienstensector met slechts 900.000. Te weinig om de grote hoeveelheid van 4,5 miljoen werklozen (1998) substantieel op te vangen. Peter Dussmann is ervan overtuigd dat langere openingstijden meer banen opleveren. Sinds hij tot 22.00 uur open is steeg de omzet met 30 miljoen mark (16 procent) en zijn 25 nieuwe medewerkers in dienst genomen.

Minister Werner Müller staat positief tegenover versoepeling van de wet, hoewel de huidige wet volgens hem ,,al heel veel toelaat''. ,,Innerlijk lach ik me kapot als ik zie hoe inventief sommige steden met de wet omgaan'', zei Müller onlangs in een gesprek. Zo mogen winkels op zondag geopend zijn mits het om badplaatsten annex kuuroorden gaat of om historisch waardevolle plekken. Dresden overweegt hiervan gebruik te maken, omdat het aan de Elbe ligt - evenals Berlijn dat zich op de Spree en talrijke meren rondom de stad kan beroepen. Alleen wordt de Duitse hoofdstad dan een badplaats met een andere naam: Bad Berlin.