Meer asielzoekers op straat door falend uitzetbeleid

Het lukt niet om asielzoekers terug te sturen. Het beleid zit vast op regels en praktische problemen.

Bongo heeft geen paspoort, roept ,,asiel'' en zegt dat hij uit Sierra Leone komt. De immigratiedienst verhoort hem en neemt een tentamen Sierra Leone af. Welke etnische stam woont in het Noord-Oosten? Hoe heet de grootste winkelstraat in Freetown? Bongo zakt voor het tentamen, de immigratiedienst wijst zijn asielverzoek af. Hij gaat in beroep en houdt vol uit Sierra Leone te komen. Dat geeft net als een Angolese of Afghaanse afkomst recht op een tijdelijke verblijfsstatus. De rechter gelooft het verhaal niet.

De immigratiedienst staat nu voor de taak uit te vogelen waar Bongo wèl vandaan komt. Ze doorzoeken zijn bagage, in de hoop aanwijzingen te vinden. Ze nemen zijn vingerafdrukken en hopen op een `treffer' (al eerder in een ander land onder een andere naam asiel aangevraagd). Ze doen een taalanalyse. En ze nemen hem mee naar verschillende ambassades.

Dan geeft Bongo aan uit Ghana te komen. De Ghanese ambassade zegt hem niet te kennen en wil geen laissez-passer (een eenmalig reisdocument waarmee hij terug kan vliegen) geven. Bongo is `technisch niet uitzetbaar', belandt op straat en wordt illegaal of reist door naar een ander land. ,,Zolang er mensen zijn die liever hier in de illegaliteit leven dan legaal in eigen land, zijn ze niet uit te zetten'', zegt Han Brands, juridisch coördinator van de stichting Rechtsbijstand in het vertrekcentrum Ter Apel.

In de werkkamer van het hoofd van de sectie vreemdelingenzaken van de Koninklijke Marechausse hangt een grote landkaart met veel magneetjes. Majoor Enrico Mulder: ,,Asielzoekers zonder papieren raak je niet kwijt. En zeventig procent van de asielzoekers is ongedocumenteerd. Nou, dan is één en één twee.''

Elk magneetje op de landkaart staat voor een bezoek van Mulder, voor een poging om de autoriteiten in Ghana, China of Soedan te overtuigen mee te werken aan het indammen van de stroom ongedocumenteerde asielzoekers. Al te veel illusies maakt Mulder zich niet. ,,Ze blijven komen, je kan het niet voorkomen.'' Via Schiphol of over de grens, waarna ze ,,als paddestoelen uit de grond'' zich melden in een van de aanmeldcentra.

Dan begint het moeizame proces: trachten de identiteit en nationaliteit vast te stellen, een lange procedure met veel verhoren en mogelijkheden voor beroep. En uiteindelijk proberen bij een onwillige ambassade een laissez-passer te krijgen voor een uitgeprocedeerde asielzoeker die niet meewerkt. Meestal lukt dat niet.

Volgens de immigratiedienst kwamen er vorige jaar 45.217 asielzoekers Nederland in en werden 14.342 uitgeprocedeerden `verwijderd'. Op die cijfers valt veel af te dingen. Bij driekwart van de geturfde `verwijderingen' werd alleen het laatste adres gecontroleerd. `Bent u er nog? Nee? Oké.' Een verhuizing is genoeg om als 'verwijderd' geregistreerd te staan.

Slechts in 2.600 gevallen werd een asielzoeker door de marechaussee over de grens gezet; per vliegtuig, bus of trein. En dit betreft nog niet de ongeveer achtduizend asielzoekers die jaarlijks besluiten `met onbekende bestemming' uit de procedure stappen en die simpelweg uit het oog worden verloren.

Obstakels bij het `terugkeerbeleid'. De directeur van de immigratiedienst, L. Elting, weet er alles van. ,,De asielzoeker heeft geld betaald en familiebanden verbroken en wil niet terug. Het kan als een schande ervaren worden. Het vaststellen van de identiteit en nationaliteit is een langdurig proces. En ambassades tonen een beperkte inzet'', schrijft hij in recente publicatie over het terugkeerbeleid.

Maar de immigratiedienst werkt zelf ook niet altijd even efficiënt. Nguyen, een Vietnamese jongeman, was in januari '96 uitgeprocedeerd. In juli `97 gaat hij naar het vertrekcentrum in Ter Apel, waar hij negen maanden blijft en zes keer wordt verhoord. Telkens dezelfde vragen: ,,Wilt u mee naar de Vietnamese ambassade, wilt u zich inspannen om een geboorteakte te verkrijgen?'' Nguyen wil het allemaal niet. Bij gebrek aan een laissez-passer kan hij niet worden teruggestuurd. Uit armoe gaat hij terug naar de normale opvang, om vervolgens een jaar later weer naar Ter Apel te verkassen. Zo blijft hij tenminste in de opvang, redeneert hij. In het vertrekcentrum begint de rituele dans rond de uitzetting opnieuw, terwijl de immigratiedienst eigenlijk wel weet dat Nguyen al drie jaar `technisch niet verwijderbaar' is.

Het vertrekcentrum slaagde er vorig jaar in 53 van de 1.299 uitgeprocedeerden daadwerkelijk uit te zetten. Dat ligt volgens jurist Brands niet alleen aan de door Elting opgesomde problemen. ,,De immigratiedienst gaat laks om met het terugkeerbeleid. Ze kijken niet eerst naar het dossier voordat iemand hier komt. Er zijn nauwelijks overeenkomsten gesloten met ambassades en daar wordt ook niet hard aan getrokken.''

Binnenkort zal staatssecretaris Cohen (Justitie) met zijn `terugkeernotitie' duidelijkheid moeten scheppen en verbetering beloven. Ben Olivier, docent vreemdelingenrecht en lid van de Adviescommissie voor vreemdelingenzaken, verwacht er niet veel van. Ook al worden de eindeloze procedures afgeschaft door één definitieve beslissing. ,,Dat kun je wel in een wet zetten. Maar als iemand niet weggaat en na een jaar een nieuwe aanvraag indient en zich daarbij beroept op nieuwe feiten, begint het weer opnieuw.'' Een ander probleem, volgens Olivier: ,,De politiek geeft verkeerde signalen af.'' Elting beaamt dat: ,,Het ontbreken van politieke consensus heeft een negatieve invloed.''

Inderdaad zijn de twee grootste coalitiepartijen zeer verdeeld. De VVD vindt dat ook zieke asielzoekers terug moeten, dat uitgeprocedeerden opgesloten kunnen worden en dat er geen sprake kan zijn van een verblijfstitel voor niet-verwijderbaarden. De PvdA denkt op alle punten het tegenovergestelde. Over één punt zijn ze het wel eens: meer asielzoekers zullen sneller op straat moeten worden gezet als terugsturen niet lukt.

Loes Vellenga, asieladvocate: ,,Dat is tweeslachtig. Enerzijds proberen de instroom in te perken, anderzijds bewust steeds meer mensen de illegaliteit in laten glijden. Brands: ,,Dat is de snelste manier om mensen formeel kwijt te raken. Het lijkt erop dat ze het aantal illegalen willen verdrievoudigen.''