De Dubbele Magneet

Het einde van de oorlog in Kosovo heeft iedereen deze week overdonderd: niet alleen de bemiddelaars, maar ook president Clinton. Reconstructie van een plotselinge diplomatieke ontknoping. Over een pijnlijke bijeenkomst met Miloševic en de ingreep van Boris Jeltsin.

Na aankomst in Stalins vroegere datsja Koentsevo aan de rand van Moskou, afgegrendeld door grote groene hekken, leidde Viktor Tsjernomyrdin zijn Amerikaanse en Finse bezoekers, Strobe Talbott en Martti Athisaari, een kleine kamer binnen. Daar stonden drie stoelen rond een tafel. Tsjernomyrdin trok er een vierde stoel bij. ,,Die is voor Miloševic', zei de Russische bemiddelaar. ,,Wat we hier ook zeggen, we moeten niet vergeten dat hij er ook een rol in speelt.' Dat vergaten ze niet. ,,Tijdens de gesprekken keken we herhaaldelijk naar die lege stoel en vroegen we ons af: hoe zou Miloševic reageren?', zei later Talbott, Amerika's plaatsvervangend minister van Buitenlandse Zaken.

Voor deze Rusland-kenner die als schooljongen al opstellen schreef over de Russische ziel en later de memoires van Chroesjtsjov vertaalde, was het een bijna hallucinerende ervaring om vloeiend Russisch te spreken in een kamer waar Stalins geest rondwaarde, tegen een lege stoel die een erfgenaam van Stalin symboliseerde. Twee dagen eerder had Talbott gehoord dat de Joegoslavische president Miloševic deze donderdag 27 mei zou worden aangeklaagd door het tribunaal in Den Haag wegens oorlogsmisdaden in Kosovo.

Voor de Finse president en EU-gezant Ahtisaari en de Russische oud-premier Tsjernomyrdin was dit alles evenmin routine. Daarvoor verliep hun derde marathonzitting over vrede in Kosovo - net als de eerste op 18 mei in Helsinki en de tweede een week later in Moskou - opnieuw te moeizaam. Het trio worstelde al weken met de invulling van de `algemene uitgangspunten' die de G8, de zeven rijkste industrielanden en Rusland, op 6 mei had vastgesteld, zoals de legering van een ,,effectieve internationale civiele en veiligheidsaanwezigheid' in Kosovo.

Toch was het beraad in Koentsevo, achteraf, een keerpunt bij de beëindiging van de oorlog in Kosovo. En het zou niet het enige keerpunt zijn, want in twee weken tijd snelde de wereldgemeenschap in een eindsprint af op een diplomatieke oplossing, die iedereen overdonderde: niet alleen de bemiddelaars, maar ook de Amerikaanse president Clinton. Hij wilde net een grondoorlog gaan voorbereiden.

Tsjernomyrdin, een raspragmaticus, raakte in Stalins buiten overtuigd van de onwrikbaarheid van de belangrijkste NAVO-eisen, de ,,familiejuwelen' in Talbotts woorden. Vrijwel alle Servische troepen moesten Kosovo uit en plaatsmaken voor een vredesmacht met een NAVO-commando en -kern: twee tot dan toe onacceptabele eisen voor Miloševic en Rusland. Bovendien merkte Tsjernomyrdin aan de onderhandelingstafel dat de Amerikanen en de Europeanen eensgezind waren.

Ahtisaari zat aan tafel mede door Tsjernomyrdins toedoen. Tijdens een ontbijt bij de Amerikaanse vice-president Al Gore begin mei had de Rus een extra gezant uit een Westers niet-NAVO-land gevraagd om de boodschap aan Miloševic over te brengen. Talbotts baas, minister Madeleine Albright, opperde toen Ahtisaari, als oud-topman van de VN met Balkan-ervaring een diplomatieke veteraan. ,,Dat is het!', had Tsjernomyrdin opgetogen uitgeroepen.

Hij verwachtte van de Fin de klassiek-Finse neutrale opstelling, maar dat pakte anders uit. Ahtisaari steunde een leidende militaire rol voor de NAVO: alleen de NAVO had de troepen, transportmiddelen en commandostructuur om een echte vredesmacht te vormen en de terugkeer van de vluchtelingen te begeleiden.

Tsjernomyrdin opperde dat Miloševic misschien wel zou instemmen met NAVO-troepen uit Griekenland of Portugal, die niet deelnamen aan de bombardementen, maar niet met Amerikaanse of Britse troepen. Talbott poeierde hem direct af, maar stelde wel vast dat Rusland voor het eerst akkoord ging met het uitgangspunt dat NAVO-troepen deel moesten uitmaken van een vredesmacht. Tsjernomyrdin rapporteerde na afloop aan Jeltsin de Westerse vasthoudendheid en twee `concessies': enkele Servische troepen mochten achterblijven om Servisch erfgoed te bewaken en de Russen kregen een ,,belangrijke rol' in de vredesmacht.

De toenadering tussen Rusland en het Westen was na weken van furieuze kritiek van Moskou op de NAVO-luchtacties een doorbraak in wat Washington de `dubbele magneet-strategie' noemde. Het Westen wilde eerst de Russische positie dichter bij die van de NAVO brengen, en vervolgens Miloševic onder druk zetten om te accepteren wat de NAVO en de Russen waren overeengekomen.

Van een doorbraak merkte de buitenwereld nog weinig. Op dezelfde dag van het beraad in Koentsevo verscheen in The Washington Post een apocalyptische tirade van Tsjernomyrdin: ,,Het is onmogelijk om te praten als de bommen vallen.' Hij dreigde te stoppen met de Russische deelname aan het vredesberaad en ontwapeningsoverleg in het algemeen, en met een complete breuk in de relatie tussen Rusland en de VS. En passant waarschuwde hij ook nog voor een derde wereldoorlog.

Talbott schrok. In jaren waren dit soort staaltjes anti-Westerse retoriek niet meer vertoond, al helemaal niet uit de mond van een pro-Westerse Rus als Tsjernomyrdin. Juist Talbott als Clintons `bruggenbouwer met Rusland' was gevoelig voor de Russische irritaties. Hij besefte dat de relatie tussen Amerika en Rusland onvermijdelijk schade had opgelopen door de NAVO-bombardementen, maar hij kon er op dit moment weinig aan doen. Zijn enige geruststelling was de wetenschap, zoals een diplomaat in Moskou het formuleerde, dat er ,,een enorme kloof gaapt tussen wat Russische leiders achter de schermen zeggen en de retoriek die ze in het openbaar ten beste geven'. In dat opzicht had de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Ivanov, al de hoogste toonladder bereikt aan het begin van de oorlog, toen hij de NAVO-leiders uitmaakte voor ,,oorlogsmisdadigers' die wegens ,,genocide' een dagvaarding van het Haagse tribunaal verdienden.

De VS zagen Tsjernomyrdins uitval in The Washington Post als een laatste poging een sterkere onderhandelingspositie te verwerven, en reageerden naar buiten toe onaangedaan. Zij reageerden al even koel op het volgende bezoek van Tsjernomyrdin aan Belgrado, een dag na het Koentsevo-beraad. De Russische gezant meldde na een negen uur durend gesprek met Miloševic op die 28ste mei dat Belgrado akkoord was met de eisen van de G8. Deze tijding leek voor het Westen slechts de zoveelste truc van Miloševic. Tsjernomyrdin had Belgrado nu al vier keer eerder bezocht en geen enkele vooruitgang geboekt. De Servische zuiveringen en genocide gingen onverminderd door en hadden inmiddels geleid tot een miljoen vluchtelingen. Tsjernomyrdin had tot nu toe slechts de Servische eisen verdedigd, zoals het achterblijven in Kosovo van Servische troepen.

Het Westen was traag met de erkenning dat het vijfde gesprek tussen Miloševic en Tsjernomyrdin wel degelijk tot een opening had geleid. Het was een pijnlijke bijeenkomst geweest. De Russische gezant had de Joegoslavische president erop gewezen dat hij de steun van Moskou aan het verliezen was. Miloševic op zijn beurt verweet Rusland zijn Slavische broeders in de steek te laten en zich over te geven aan de eisen van het Westen om zelf nieuwe kredieten binnen te slepen. ,,Tsjernomyrdin wil Rusland weer in de gratie van het Westen brengen. Elke NAVO-bom die nu op ons valt, draagt een Russisch stempel', sneerde Goran Matic, een medewerker van Miloševic.

De Joegoslavische leider nam op 28 mei een psychologische horde: hij realiseerde zich dat door de plotselinge Russische ontvankelijkheid voor een NAVO-presentie in Kosovo die NAVO-troepen – hoewel onder VN-vlag – niet meer uit de Servische provincie konden worden geweerd. Maar Miloševic wilde wel nog zo'n tienduizend soldaten in Kosovo houden en geen Amerikaanse en Britse troepen toelaten. Zo begon de optie met Griekse NAVO-troepen en soldaten uit neutrale landen voor een vredesmacht te circuleren.

Volgens het Westen was Miloševic' plotselinge acceptatie van de G8-eisen mede te danken aan de veranderde militaire situatie. Soldaten van het Kosovo Bevrijdingsleger hadden een nieuw offensief ontketend om controle te krijgen over de cruciale weg tussen Pec en Prizren. Joegoslavische troepen die dit wilden verhinderen en uit hun schuilplaatsen te voorschijn kwamen, leden zware verliezen. Realiseerde Miloševic zich welke schade de NAVO met haar 1200 vliegtuigen nog verder kon aanrichten, nu het aantal vluchten was opgevoerd van 250 tot meer dan 600 per dag? Sloeg de militaire balans om in zijn nadeel?

Volgens een NAVO-functionaris had de leider in Belgrado zijn zelfbeheersing verloren, medewerkers toegeschreeuwd en uit wanhoop militaire documenten in de lucht gegooid. Daar tegenover stond de mening van een CIA-man, aangehaald in The Washington Post, dat Miloševic nog steeds ervan overtuigd was dat de NAVO eerder zou breken dan hij.

Inmiddels confronteerde het uitblijvende diplomatieke succes van de NAVO-operatie president Clinton met een schrikbeeld: de noodzaak van een grondoorlog. Ondanks wekenlange druk van de Britse premier Blair was die steeds afgewimpeld, maar nu met het oog op de vroege Balkan-winter werd die steeds waarschijnlijker. Voor Clinton stond één ding vast: de NAVO moest deze oorlog winnen. Om het schrikbeeld af te wenden was een diplomatieke eindsprint nodig, met de G8-top van 18 tot 20 juni in Keulen als een soort deadline: als dan nog geen diplomatiek akkoord was bereikt, was een grondoorlog onafwendbaar, was de vrees in Westerse hoofdsteden.

In dezelfde tijd maakte president Jeltsin in Moskou zijn eigen kansberekening. Die kwam de Amerikaanse magneet-strategie van pas. Het lot van Miloševic was hem, net als Tsjernomyrdin, nooit echt ter harte gegaan. ,,Rusland kan zich niet met deze kerel identificeren', zou Tsjernomyrdin later tegen Duitse functionarissen zeggen. Jeltsin had Miloševic nooit vergeven, dat hij de daders van de coup tegen Gorbatsjov in 1991, die Jeltsin zelf had bedwongen, had erkend. De Russische president wilde volgens medewerkers zijn relatie met het Westen niet ,,offeren op het altaar van Slobodan Miloševic'. Zeker niet met de G8-top van volgende week in het verschiet, waar hij naar verwachting nieuwe economische steun van het Westen zal vragen. Dit strategische belang prevaleerde nu eindelijk boven de binnenlands-politieke noodzaak om de belangen van de Serviërs te verdedigen.

Op zondag 30 mei riep Jeltsin Tsjernomyrdin, Ivanov en de nieuwe premier Stepasjin bijeen. Jeltsin wilde nu snel een oplossing op de best mogelijke voorwaarden van de NAVO – als het maar leidde tot een rap einde aan de bombardementen.

Tsjernomyrdin belegde snel een nieuwe vergadering met Talbott en Ahtisaari, die daar aanvankelijk geen heil in zag. Maar de Rus was opgetogen en zei tegen Ahtisaari: ,,Ik ben er voor 97 procent zeker van dat jij met mij mee zal gaan naar Belgrado.' Westerse regeringen hadden er al eerder vergeefs bij Ahtisaari op aandrongen om naar Belgrado te reizen. Zij zagen in hem een krachtiger vertolker van de NAVO-eisen dan Tsjernomyrdin. De EU-gezant wilde pas gaan als Rusland dichter naar de NAVO-positie was opgeschoven: als de eerste magneet echt was aangeklikt. Ahtisaari vertelde Duitse regeringsfunctionarissen dat hij niet wilde pendelen ,,als een gek op een zinloze en tot mislukken gedoemde missie'. Hij wilde één keer, hooguit twee keer naar Belgrado reizen, om een overeenkomst veilig te stellen.

Vorige week dinsdag, 1 juni, kwam het Amerikaanse-Finse-Russische trio in het gastenverblijf van de Duitse regering op de Petersberg nabij Bonn weer bijeen. ,,Laten we het regelen', zei Tsjernomyrdin. Hij stelde voor dat Ahtisaari en hij met één plan naar Belgrado zouden gaan. Een nieuwe marathonzitting van dertien uur volgde, tot vier uur 's nachts. Het werd haarkloverij op hoog niveau, een gevecht om komma's, een druk gedrentel naar hoeken vanwaar Russische delegatieleden met mobiele telefoons gesprekken met Moskou voerden, maar zonder volledige overeenstemming. Bij veel tekstwijzigingen vroeg Tsjernomyrdin grijnzend aan Talbott hoe minister Madeleine Albright zou reageren: ,,En hoe zit het Mother Boss? Gaat zij hiermee akkoord?'

De stemming in Washington was die dinsdag somber. Clintons veiligheidsadviseur Sandy Berger vertelde buitenlands beleid-experts dat de vooruitzichten voor een diplomatieke oplossing niet goed waren. En Talbott deelde in het overleg op de Petersberg mee dat zijn president de volgende dag zou overleggen met de militaire leiding over een grondoorlog.

Na een paar uur slaap zagen de bemiddelaars elkaar weer aan het ontbijt, waar de climax volgde. De Russen gingen ermee akkoord dat alle Joegoslavische troepen Kosovo moesten verlaten, behalve een klein aantal voor bewakingswerk. De Russische militairen in Tsjernomyrdins delegatie voelden er nog steeds weinig voor dat de NAVO de leiding zou krijgen over de vredesmacht. De drie bemiddelaars besloten de NAVO-rol vast te leggen in een voetnoot bij het vredesplan. De commandostructuur met de Russen zou later worden afgesproken.

Met de terugtrekking van de troepen en de afspraak om alles vast te leggen in een resolutie van de VN-Veiligheidsraad was er nu, na vijftig uur overleg, op basis van twee pagina's tekst genoeg gemeenschappelijke grond voor een reis van Tsjernomyrdin en Ahtisaari naar Belgrado. De eerste stap in de dubbele-magneetstrategie was gezet. Was er nu genoeg kracht voor de tweede?

Ahtisaari en Tsjernomyrdin hadden er zelf geen idee van of ze zouden slagen. Na het overleg in Bonn vlogen ze die woensdag 2 juni door naar Belgrado. Miloševic ontving hen met zijn gebruikelijke college over de betekenis van Kosovo voor de Serviërs. Ahtisaari kapte dit af en begon woord voor woord de twee pagina's tekst voor te lezen, met Tsjernormyrdin zwijgend naast hem om te laten zien dat het Westen en Rusland verenigd waren.

De bijeenkomst duurde 4,5 uur. Ahtisaari zei niet bevoegd te zijn om te onderhandelen: het was take it or leave it. Miloševic was kalm en beheerst. Hij stelde enkele vragen. Zoals: ,,Zouden de VN eerder het gezag in Kosovo vormen dan de NAVO?' Ja, zei Ahtisaari, maar de NAVO kreeg wel de operationele leiding. ,,Is het akkoord van Rambouillet nog van kracht?', vroeg Miloševic. Ahtisaari zei dat dat vervangen was door het nieuwe vredesplan. Anders dan `Rambouillet' gaf dit plan de NAVO geen bewegingsvrijheid in heel Joegoslavië, maar alleen in Kosovo. Evenmin bood het de Kosovaren na drie jaar van autonomie een referendum over onafhankelijkheid, zoals Rambouillet. Miloševic leunde met een tevreden lach ontspannen achterover. Zijn dagvaarding door het oorlogstribunaal kwam niet ter sprake.

Hij bood zijn gasten een diner aan, maar zij sloegen de uitnodiging af en opperden dat hij zijn tijd misschien beter kon gebruiken voor beraad over het plan. Miloševic belegde 's avonds een bijeenkomst met de leiders van de Servische partijen, waarop hij volgens aanwezigen ,,kort en helder' sprak, als een ,,wiskundige'. Het Servische parlement stemde de volgende ochtend in met het plan. Toen Ahtisaari en Tsjernomyrdin weer binnenkwamen, vroeg de Fin: ,,Wat wordt het?' Miloševic antwoordde tot verbazing van de twee bemiddelaars: ,,Wij accepteren uw voorwaarden.'

Tsjernomyrdin belde naar Talbott die nog in Bonn was en zei dat Miloševic het document had geaccepteerd. ,,Elk woord, Viktor Stepanovitsj?', vroeg Talbott ongelovig. Elk woord.

Een paar uur later landde Ahtisaari op het vliegveld van Keulen, waar Talbott hem opwachtte op de achterbank in de limousine van de Fin. Ze reden vijfhonderd meter door, waarna de Fin de Amerikaan inlichtte alvorens naar de top van de EU-leiders te gaan. Talbott stapte over in zijn eigen limo en rapporteerde in een telefonische conference call aan Clinton, Albright en Berger.

Die reageerden al even verrast en behoedzaam. Uitgerekend nu de regering-Clinton rekening was gaan houden met een grondoorlog, had eerst Rusland zijn onverzoenlijke houding laten varen. En nu was ook Miloševic gezwicht. Tot de verbazing van de Amerikanen was de `dubbele magneetstrategie' geslaagd. Maar Clinton reageerde nog ingetogen en zei: ,,Ik ben al zes jaar met deze man bezig. We moeten eerst iets zien.'

Deze week ging het nog sneller. Na twaalf uur onderhandelen in Bonn en Keulen stampten de G8-ministers van Buitenlandse Zaken de doorslaggevende VN-resolutie in elkaar, die de druk op Belgrado nog meer verhoogde. Na enkele dagen van vertraging tekenden de NAVO en de Joegoslavische legerleiding woensdag een akkoord over terugtrekking van de Servische troepen. Hun afmars bracht de NAVO donderdag tot een stopzetting van de bombardementen. Kort daarop steunde de VN-Veiligheidsraad de resolutie, die de weg vrijmaakt voor de legering van de door de NAVO-geleide vredesmacht KFOR.

De oorlog is voorbij. Na zo'n 33.000 bombardementsvluchten, circa 20.000 bommen en raketten, en na Miloševic' etnische schoonmaak van Kosovo.

De wereldgemeenschap hijgt nog na van de eindsprint. Voor definitieve lessen is het te vroeg. Russische soldaten zijn gisteren op eigen houtje richting Kosovo getrokken. En Talbott was gisteren alweer in Moskou om te zorgen dat de dubbele magneet niet loslaat.

Dubbele Magneet

In `De dubbele magneet' door Robert van de Roer in het Zaterdags Bijvoegsel van 12 juni zijn door fouten en misverstanden op onvoldoende wijze de bronnen voor het artikel verantwoord. De lezer had moeten weten dat voor deze reconstructie behalve uit The Washington Post ook is geciteerd uit eerder verschenen artikelen in The New York Times, Newsweek, Time, The Guardian en The Observer. De hoofdredactie biedt de lezer daarvoor haar excuses aan.