`Ambtenaren regeren het land'

Lijmen, Bijlmerdebat en dioxinekippen hebben de integriteit van de politiek ernstig geschaad, vindt Jaap de Hoop Scheffer (CDA).

Opeens is hij niet meer te verstaan. De schelle tonen van een blaasorkest overstemmen de woorden van CDA'er mr. Jaap de Hoop Scheffer (51). Heeft hij, de leider van de grootste oppositiefractie in de Tweede Kamer, de fanfare besteld om ruim drie weken van politieke opwinding rondom de paarse coalitie feestelijk af te sluiten? Nee, onder zijn raam aan het Haagse Plein trekt een bereden militaire kapel uit Zweden voorbij die te gast is op de jaarlijkse paardendagen. Binnen, bij de oppositieleider, is de sfeer serieus en bezorgd.

Hoe kijkt u terug op de afgelopen weken aan het Binnenhof?

,,De belangrijkste conclusie moet zijn dat de geloofwaardigheid van de politiek ernstige schade is toegebracht. Politici hebben geen verantwoordelijkheid genomen voor hun handelen of voor hun gebrek daaraan. Daarmee is aan ambtenaren het signaal afgegeven dat zij hun gang wel kunnen gaan. Politici kunnen hun verantwoordelijkheid immers heel makkelijk ontlopen. Dat heeft de integriteit van de politiek bepaald geen goed gedaan. Als CDA hebben wij ook weinig reden om twee duimen in de lucht te steken. Te veel van onze kiezers zijn donderdag niet naar de stembus gegaan. Er is de afgelopen weken in de samenleving vooral veel cynisme gevoed: een anti-politieke houding waarover iedereen zich grote zorgen moet maken – in de coalitie en in de oppositie.''

In zo'n klimaat dringt zich een dilemma op. Hoe harder u inhakt op het kabinet, des te meer u het beeld voedt van chaos in de politiek.

,,Wij voeren geen oppositie met een bijl. Dat hebben we nooit gedaan en zullen we ook nooit doen. Wij leggen de nadruk op geloofwaardigheid, op integriteit. Dat is waarop wij deze modderende paarse coalitie aanspreken.''

Drie weken geleden wilde het CDA vervroegde verkiezingen. Zou u kiezers trekken met uw boodschap over integriteit?

,,Zeker, daarvan ben ik absoluut overtuigd. Geen enkele partij mag zich erbij neerleggen dat burgers zich afwenden van de politiek. In verkiezingstijd zouden wij natuurlijk ook met een inhoudelijk verhaal komen: over mensen en hun onderlinge banden – in relaties, werk, onderwijs, zorg – over de ruimtelijke inrichting van Nederland, over de lastenverdeling in dit land. Maar geloofwaardigheid, betrouwbaarheid en integriteit staan wat mij betreft met grote letters bovenaan het verhaal dat wij te vertellen hebben.''

Het is een nogal abstracte boodschap. En geen enkele partij zegt tegen betrouwbaarheid te zijn.

,,De kern van onze boodschap is dat we de verantwoordelijkheid willen teruggeven aan de burgers. De paarse coalitie heeft het land uitgeleverd aan ambtenaren, aan consultants. De verantwoordelijkheid is gecollectiviseerd. Dan is iedereen aanspreekbaar en dus niemand. Dat mag abstract klinken, maar ik kan het eenvoudig concreet maken met de trits 'lijmen-Bijlmer-kippen'. Bovendien is onder paars het marktdenken in Nederland doorgeschoten. Amerikaanse multinationals bepalen wat er in Amsterdam op de kabel komt, het hoogspanningsnet wordt verkwanseld, de eigen NS wordt straks weggeconcurreerd van het hoge-snelheidsnet – en zo kan ik nog veel meer voorbeelden geven.''

Dat zijn de zwakke plekken waarop u de coalitie zult aanspreken zolang het CDA de macht nog niet heroverd heeft?

,,Reken maar. En daarnaast is er natuurlijk de ingebakken instabiliteit van deze tweede paarse coalitie. D66 blijft een tikkende tijdbom in die club. PvdA en VVD willen eigenlijk niet met elkaar regeren en D66 is te klein geworden om die twee polen bij elkaar te houden.''

Het CDA was dezer dagen opvallend vriendelijk voor de VVD. Korthals Altes mocht senaatsvoorzitter blijven. Maij-Weggen mocht niet zeggen dat ze tegen Bolkestein als Eurocommissaris is. Is dit een charme-offensief richting VVD?

,,Het CDA zoals ik dat wil aanvoeren, is geen partij die claims legt op wie of wat dan ook. In de Eerste Kamer is het verschil tussen CDA en VVD slechts één zetel. Wij hebben afgesproken dat de zittende voorzitter nog twee jaar dient. Dat is een vorm van hoffelijkheid. En over Bolkestein hebben wij nog geen mening te geven zolang het kabinet niet is gekomen met een voordracht. Het Europarlement krijgt straks dankzij het Verdrag van Amsterdam nog kans genoeg om zich uit te spreken over de Nederlandse kandidaat. Als ik praat over verantwoordelijkheid en integriteit, dan richt ik me net zo goed tot mijn eigen CDA. En extra lief zijn voor de VVD, daarvoor ben ik absoluut niet in de stemming op dit moment: als ik zie hoe Van den Doel, met zijn campagne tegen de Bijlmercommissie, de geloofwaardigheid van de Tweede Kamer ondermijnt, en hoe Niederer de ene dag het rapport van de commissie-Kalsbeek ondertekent en de andere dag net zo makkelijk weer afstand ervan neemt. Ik neem aan dat dat allemaal gebeurt in goed overleg met hun politieke leider Dijkstal. Mijn liefde winnen ze niet met zulke methoden.''

Bent u in uw hart niet blij dat paars-II doorgaat, dat er geen verkiezingen komen?

,,Iedere serieuze partij moet op ieder moment klaarstaan om verantwoordelijkheid te nemen.''

Dat geldt als principe. Maar wat is de praktijk?

,,Dat geldt ook voor de praktijk. Wij hebben de mensen en we hebben de ideeën.''

Twee CDA-prominenten houden aarzeling over uw leiderschap. Aantjes zei op Eerste Paasdag in `Het Buitenhof': `Hij heeft het niet.' Biesheuvel zei op Eerste Pinksterdag: `Hij kan nog niet op de middellange termijn denken.'

,,Ach, Aantjes zegt voortdurend dat soort dingen. Aantjes die het omgekeerde zegt: dat zou nieuws voor mij zijn geweest. En Biesheuvel maakte een andere analyse over de noodzaak van vervroegde verkiezingen. Hij verschilde kennelijk van mening met de huidige CDA-fractie. Dat mag. Ik krijg veel adviezen: per telefoon, per brief, aan het Binnenhof en in Het Buitenhof. Sommige adviezen gebruik ik, andere leg ik naast mij neer.''