`Verlangen was haar leidraad'

Haar biografie van de schrijfster Marguerite Duras is ontluisterend, maar Laure Adler spreekt vol liefde en bewondering over haar onderwerp.

Schuin tegenover de Eiffeltoren, op de andere oever van de Seine, staat het immense, cirkelvormige gebouw van Radio France. Op de zesde etage zetelt Radio France Culture, sinds kort onder leiding van de historica, journaliste en biografe Laure Adler. Affiches op liftdeuren en pilaren roepen op tot staking. ,,Ça chauffe'', zegt Adler, als zij een uur later uit haar directiekamer tevoorschijn komt. ,,Er hangt een staking in de lucht. Daarmee omgaan hoort bij mijn nieuwe leven'', verzucht ze bijna lakoniek.

Met haar meisjesachtig loshangende haar en haar oude leren jasje heeft ze meer weg van de kritische journaliste en programmamaakster die zij jarenlang was, dan van de kersverse directrice van Frankrijks nationale culturele radiozender. Naast haar werk voor radio en televisie schreef Adler (49), vanuit een historische invalshoek, over feminisme, journalistiek en politiek. Zij was enkele jaren cultureel adviseur van François Mitterand en schreef een persoonlijk portret van de president, L'année des adieux (1995). Haar briljante, met de Prix Fémina de l'essai bekroonde biografie van de in 1995 overleden Franse schrijfster Marguerite Duras verschijnt vandaag in het Nederlands. In haar biografie maakt Adler korte metten met de mythen die Duras zorgvuldig over zichzelf in stand hield. De beroemde Chinees uit haar met de Prix Goncourt bekroonde roman L'amant (1984) bleek bijvoorbeeld duur voor zijn liefde te hebben betaald. Ook was Duras' functie als secretaris van de door de Duitsers gecontroleerde papierverstrekkende commissie, tijdens de oorlog, niet zo ondergeschikt als zij het graag had doen voorkomen.

Adler schudt de stakingsperikelen van zich af en betreedt voor even het universum van Marguerite Duras – een half uur later zal een telefoontje haar naar een spoedoverleg roepen. ,,Wat ik voor haar voelde was liefde en een immense tederheid. Ik bewonderde niet zozeer haar schrijversschap als wel haar persoon, haar kracht, haar vastberadenheid. Zij leerde mij dat liefde op deze wereld het enige is, dat de moeite waard is geleefd te worden. Ze had een ongelooflijke levenslust, was intelligent, grappig, rechtvaardig. Een gesprek met haar was als een elektrische ontlading. Als ik van haar vandaan kwam, had ik zin om te dansen op straat.''

In het voorwoord van haar biografie beschrijft Adler hoe een roman van Duras haar hielp om over een persoonlijk verlies heen te komen. ,,Mijn partner en ik hebben ons eerste kind, een jongetje, in verschrikkelijke omstandigheden verloren. Veel van onze vrienden durfden ons niet te bellen. Ze wisten niet hoe ze moesten reageren. Marguerite, de diva van Parijs, de internationale ster, liet van zich horen. Ze was hartelijk, stuurde bloemen, kaartjes en belde ons vaak op. Ze hield erg van kinderen. Na de geboorte van ons eerste dochtertje kwam ze meteen en nam het in haar armen. Ook zij had haar eerste kind verloren. Voor haar was moederschap iets waardoor je de wereld pas werkelijk ontdekt, waardoor alles anders wordt. Toen ik, veel later, besloot haar biografie te schrijven, heeft dat ongetwijfeld een rol gespeeld. Ik wist dingen van haar die voor mij zelf erg belangrijk waren, niet alleen rationeel, maar ook emotioneel, vanuit mijn lichaam.''

Angst

Duras wilde in eerste instantie niets weten van een biografie. Ze verafschuwde het idee dat iemand anders over haar leven zou schrijven. Haar boeken hadden immers een hoger waarheidsgehalte dan het verhaal van haar leven. ,,De geschiedenis van mijn leven bestaat niet'', zei ze tegen Adler. ,,De mensen uit mijn boeken zijn die uit mijn leven.'' Toch sprak ze een aantal maal met haar over Indo-China, over haar jeugd, over het verraad dat ze in haar familie had ervaren, over de diepgewortelde angst die haar nooit verliet.

,,Het leven van Marguerite Duras is een roman'', zegt Adler, ,,ik wilde haar literaire oeuvre proberen te begrijpen van binnenuit, vanuit het leven zelf. Dat zij zulke mooie romans heeft kunnen schrijven, komt doordat ze daarin haar eigen leven heeft verzonnen. Ik heb me bij mijn onderzoek opgesteld als een soort inspecteur van politie in het land van de literatuur. Met Marguerite speelde ik een spel van kat en muis, een spel vol leugens – heel kinderlijk, heel vrolijk. Zij was de kat en ik de muis. Meteen in het begin realiseerde ik me dat ze dingen vertelde, die niet waar waren – terwijl ze wist dat ik begreep dat ze niet waar waren. Ze bouwde aan haar legende. Ook uit alle autobiografische documenten waarover ik na haar dood kon beschikken – manuscripten, scenario's, brieven, dagboeken, recepten – bleek dat Marguerite haar leven in scène zette, zelfs in papiertjes waarvan ze dacht dat ze nooit iemand ze zou lezen.

,,Intuïtief voelde ik dat er drama's waren geweest in haar leven, dat ze erg had geleden. Ik vermoedde dat alles wat ze had geschreven daarvan een echo was, een zwak aftreksel. Juist zij, die zich ogenschijnlijk zo exhibitionistisch gedroeg, op het gevaar af belachelijk of pathetisch gevonden te worden, hield het belangrijkste uit haar leven verborgen. Ze heeft mijn vermoeden nooit ontkend, maar me ook niet op een spoor gezet. Op heel jonge leeftijd kreeg zij het intense, allesoverheersende verlangen te schrijven en dat bleef zo tot haar laatste ademtocht. Dat fascineerde mij. Leven en schrijven stonden niet los van elkaar. Het was hetzelfde verhaal.''

Adler laat dat verhaal beginnen met de emigratie van haar ouders naar Frans-Indochina. Indringend beschrijft zij het nomadenbestaan van het gezin, dat nooit ergens wortelt, omdat de vader steeds weer op een andere school wordt benoemd. De vader wordt ziek en sterft eenzaam in Frankrijk. Door de waanzin en de wanhoop van de liefdeloze moeder en de gewelddadigheid van de oudste broer valt het gezin uiteen - kwetsbaar door dood, ziekte, waanzin en geldgebrek. ,,Indo-China was Marguerite's echte vaderland'', zegt Adler. ,,Uit de sensualiteit en de beelden van haar jeugd kwam haar schrijversschap voort. Het licht en de schoonheid van het landschap, de onbeweeglijkheid van de tijd en het besef van het noodlot lieten haar niet onberoerd. In Saigon ontdekte zij de liefde en de onverdraagzaamheid, twee alom aanwezige thema's in haar oeuvre.''

Opium

Na de dood van de vader steekt de moeder, die uit Adlers biografie tevoorschijn komt als een autoritaire, naïeve, megalomane, onbeminde onderwijzeres, al haar geld in de bebouwing van een waardeloos stuk grond, dat ieder jaar door de zee onder water wordt gezet, wat Duras later in verschillende boeken verwerkt. De moeder schrikt er niet voor terug haar dochter `als het ware te verkopen' om haar enig geliefde zoon zijn opium te kunnen bezorgen – eveneens een bekend thema.

Adler: ,,Marguerite Duras schreef om de liefde van haar moeder te winnen – de moeder die ze adoreerde, vreesde, voor wie ze wilde leven, voor wie ze wilde schrijven. Ze stierf met liefdesgedichten voor haar moeder op haar lippen. Haar boodschap is eenvoudig, universeel. Haar werk gaat over liefde: gevoelsmatige, seksuele, romantische, moederlijke liefde – en over de angst verlaten te worden. Het proza van Marguerite is als een chanson, als een oud, universeel liedje, triest en melancholiek. Daarom doorkruist ze de tweede helft van deze eeuw. Ze raakt iedereen, ongeacht geslacht, cultuur en leeftijd. Ik ken meisjes van vijftien die huilen bij het lezen van Hiroshima mon amour, oude dames die voor de dertigste keer L'amant ter hand nemen en weer ontroerd zijn, Afrikaanse intellectuelen die Un barrage contre le Pacifique van buiten kennen. Het proza van Marguerite is als een oude, houten vloer die je steeds weer in de was zet en die iedere keer mooier wordt. Ze herhaalt zich, ja. Maar hebben we niet altijd dezelfde obsessies in het leven?''

In de jaren zestig was Duras à la mode: haar romans en toneelstukken waren succesvol, ze schreef spraakmakende artikelen in kranten en tijdschriften en sprak voor de radio. Ze werd de internationale ster, de vrouw die nog slechts in de derde persoon over zichzelf sprak. Uit onvrede met de manier waarop haar boeken werden verfilmd, ging ze ook regisseren. Adler: ,,Schrijven was voor haar een kwelling. Na wekenlange eenzaamheid, vastgeketend aan haar bureau, genoot ze ervan haar huis op het platteland in Neauphle (50 km van Parijs) om te vormen tot een grote herberg. Marguerite instrueerde de acteurs en bepaalde waar de camera stond. Ze kookte, deed het huishouden en het hele team woonde in haar huis. Iedereen die ik sprak bewaart mooie herinneringen aan die tijd.''

Haar bekendste en enige commercieel succesvolle film, India Song (1975), staat, met zijn langzame, broeierige beelden en zijn muziek van Carlos d'Alessio, in menig geheugen gegrift. Toch denkt Adler niet dat hij behoort tot het cinematografische erfgoed van de wereld: ,,Ze heeft een nieuwe cinematografische grammatica bedacht. Een nieuwe toon, waarbij muziek en beelden los van elkaar staan. Haar films zijn gevoelig, hyperrealistisch, langzaam, met veel close-ups en zonder verhaallijn. India Song is een cultfilm, een film over een tijdperk, maar zonder eeuwigheidswaarde.''

In haar biografie volgt Adler niet alleen Duras' literaire en cinematografische ontwikkeling, maar ook haar politieke parcours. ,,Voor mij is ze één van de grootste politieke schrijvers van deze eeuw. Ze was haar leven lang en révolte, in opstand. Bij Marguerite was alles politiek. Dat kun je zelfs aan haar meest literaire boeken zien. Eén van de eerste boeken waarmee ze bekendheid kreeg, Un barrage contre le Pacifique (1950), is een hymne op de dekolonisatie, een aanval op het hele Franse koloniale systeem. Verder gaat ze in 1943 in het verzet. Aan het einde van de oorlog realiseert ze zich de verschrikkingen van de shoah en raakt ze als schrijver diep betrokken bij de verdediging van de joodse identiteit in de wereld. Ze betreurt het dat ze zelf niet joods is. Ook de gebeurtenissen in mei '68 waren erg belangrijk voor haar. Sociaal gezien was ze altijd links, extreem-links zelfs. Ze vocht altijd voor gelijkheid en rechtvaardigheid.''

Troebele affaire

Zoveel lof klinkt vreemd uit de mond van iemand die er niet voor terugdeinst vraagtekens te zetten bij enkele wel zeer pijnlijke episodes uit het geëngageerde leven van Duras. Schreef zij in het begin van de oorlog, in dienst van het Ministerie van Koloniën, niet L'empire français, een pro-koloniaal propagandawerk van de eerste orde? Adler: ,,Bijna alle Franse intellectuelen en schrijvers dachten in die tijd zoals zij. Iedereen beschouwde de mensen in de koloniën als goedkope arbeidskrachten, kanonnenvlees dat niet van hetzelfde niveau was als westerlingen met een witte huid.'' En wat te denken van haar rol in de troebele affaire Delval, waarbij haar getuigenis leidde tot een op z'n minst twijfelachtige ter dood veroordeling? Charles Delval was een Frans Gestapo-lid met wie Duras een dubieuze, amoureuze relatie onderhield om te trachten informatie te krijgen over de verblijfplaats van haar joodse man, Robert Antelme, die tijdens een inval in hun huis was gearresteerd. Ondanks het feit dat Delval haar nauwelijks iets kon vertellen, ontmoetten zij elkaar veelvuldig. Na de bevrijding martelde Duras hem tijdens zijn verhoor en leidde haar getuigenis tot zijn executie. In dezelfde tijd had Duras' minnaar, Dionys Mascolo, een verhouding met de vrouw van Charles Delval en verwekte hij een kind bij haar. Marguerite Duras en Pauline Delval bevielen bijna gelijktijdig van een zoon, wier vader Dionys Mascolo heette. Duras heeft nooit geweten dat haar zoon een halfbroer had.

,,Het is een bizarre periode'', zegt Adler, ,,en ik vind haar daad onvergeeflijk. Maar Marguerite had geen spijt. Zelfs aan het eind van haar leven was ze nog tevreden over wat ze gedaan had. Om dat te begrijpen moet je je verplaatsen in die situatie, in die tijd: ze wist niet of haar man nog leefde, ze at en sliep nauwelijks. Bovendien maakte ze deel uit van een verzetsgroep die het einde van de oorlog zag als het begin van een nieuw, revolutionair Frankrijk. Generaal de Gaulle, die voor haar alles wat rechts was belichaamde, verkondigde dat collaborateurs niet vervolgd zouden worden en dat voor iedereen plaats was in het nieuwe Frankrijk. Dat riep bij haar grote politieke verontwaardiging op. De Spaanse revolutionairen met wie ze in die tijd omging, zullen haar opstandigheid alleen maar hebben aangewakkerd.''

Dankzij François Mitterand keerde Robert Antelme levend bij Marguerite Duras terug. Als hoge officier kon Mitterand zorgen voor de benodigde papieren om Antelme met voorrang uit Dachau op te halen. ,,Met François Mitterand had Marguerite een heel sterke relatie. Ik geloof dat ze verliefd op hem was. Hij heeft haar ertoe gebracht in het verzet te gaan en tot het eind van haar leven zochten ze elkaar op, belden ze elkaar. Het waren echte compagnons.''

Tot op hoge leeftijd oefende Duras een enorme aantrekkingskracht uit op mannen én op vrouwen. ,,Ze had een enorm verlangen te verleiden'', zegt Adler, ,,een onstilbaar verlangen om door middel van de liefde zichzelf beter te begrijpen. Voor een vrouw van die tijd is de seksuele vrijheid, die zij zichzelf toestond, onvoorstelbaar. Zij ging waar haar verlangen haar bracht, het was haar enige leidraad. Aan het einde van haar leven probeerde zij een man aan de klauwen van de homoseksualiteit te onttrekken. Dat is haar niet gelukt, maar die man heeft tot op het laatst van haar gehouden. Ik denk dat achter haar onstilbare verlangen naar seks een bijna mystieke roep schuilging naar een samensmelten met een god. Niet noodzakelijkerwijs de God van de rooms-katholieke kerk, maar naar een louter scheppende god. Haar liefde voor Yann Andréa, haar laatste minnaar, was een mystieke liefde. Het was de liefde waarnaar zij haar hele leven gezocht had.''

In C'est tout (1995), dat de vorm heeft van een dagboek in de vorm van dialogen, bundelde Yann Andréa Duras' laatste uitspraken. De alhocol had haar lichaam vernietigd. ,,Er waren periodes in haar leven waarin ze dacht dat ze nooit meer zou kunnen schrijven'', zegt Adler, ,,en dan bracht de drank het schrijven weer op gang. De alcohol werd een ware passie, een noodzakelijk metgezel. Van alle minnaars die ze heeft gehad, was de drank de belangrijkste. Marguerite heeft alle grenzen overschreden. Ze was niet bang voor zichzelf. Dat was geloof ik haar grootste kracht. Ze bleef tot het bittere eind onderzoeken wie ze was en waartoe ze in staat was - op het gevaar af zichzelf te gronde te richten.''

Vandaag verschijnt de Nederlandse vertaling van Laure Adler: Marguerite Duras. Biografie. Vertaald door Théo Buckinx. Uitg. de Geus, prijs ƒ 69,90. Op vrijdag 18 juni a.s. (20.30 u) spreekt Laure Adler over Marguerite Duras in Maison Descartes, Vijzelgracht 2a, Amsterdam.

Tel. 020-6224936.

Het Zuidelijk Toneel speelt India Song, vanavond en morgenavond in de Stadsschouwburg Amsterdam, volgend seizoen tournee.

Ze werd de internationale ster, de vrouw die nog slechts in de derde persoon over zichzelf sprak

Het proza van Marguerite is als een oude, houten vloer die je steeds weer in de was zet en die iedere keer mooier wordt