Schijn bedriegt in Braziliaans clubvoetbal

Voetbal in Brazilië leeft, maar dreigt ten onder te gaan aan corruptie en geweld. Veel wedstrijden, veel sterren, veel spektakel, veel televisie. Maar achter de schermen heerst chaos, zegt bondscoach Wanderley Luxemburgo.

In het Maracanã-stadion van Rio de Janeiro speelden afgelopen zondag Flamengo en Vasco da Gama de topper in de competitie van Rio voor 70.000 toeschouwers en in São Paulo speelden Corinthians en São Paulo de topper van de competitie van São Paulo voor 80.000 toeschouwers. Toeschouwers komen er altijd naar clubvoetbal, elke dag. En wie niet naar het stadion gaat, kijkt naar voetbal op televisie, elke dag.

Op drie televisiekanalen werden afgelopen zondag rechtstreekse reportages en oeverloze analyses verzorgd van de topwedstrijden in het tiental regionale competities dat het Braziliaanse voetbal kent. Fascinerende beelden waren te zien van het duel tussen Flamengo en Vasco da Gama, dat anderhalf uur werd geteisterd door zware regen. In een spectaculaire tv-show was te volgen hoe de twee elftallen opvallend verbeten en onvermoeibaar streden, artistiek, maar ook hard en grof.

Romario, de topscorer van Flamengo en van de competitie van Rio, lag voortdurend te spartelen in de modder na weer een beestachtige aanval op zijn tere gestel. Edmundo, bijgenaamd animal, werd de ster van de avond. Behendig en allerminst bang slingerde hij zich langs de bijna moordlustige verdedigers. Edzjemoendo was deze week de grote held van Brazilië omdat hij in Maracanã tweemaal met een wonderbaarlijke kopbal scoorde en daarmee Vasco da Gama een 2-0 overwinning bezorgde. Komende zondag staan de twee rivalen van Rio weer tegenoverelkaar in Maracanã, dat naar verwacht dit keer vol zal zitten met meer dan 100.000 toeschouwers.

Vampeta was zondag de grote uitblinker op een van de andere zenders, waar de ex-PSV'er met fraaie passes en doordachte solo's de grondlegger was van de 4-0 overwinning in de stadsderby tussen Corinthians en São Paulo. Woensdag speelden de twee topclubs van São Paulo weer tegenelkaar en weer waren er 70.000 toeschouwers. Nu werd het 1-1. En weer was Vampeta de uitblinker. Het is begrijpelijk dat Ajax op jacht is naar deze middenvelder met de katachtige kapbewegingen. Maar Vampeta heeft al gezegd dat hij in Brazilië wil blijven.

Geen moment van deze wedstrijden werd door de tv-camera's gemist. Boven in een hoekje van het beeldscherm verschenen voortdurend reclamespots, waarop Pelé een merk mobiele telefoon aanprees. Vervolgens draaiden mooie meisjes in stringbroekjes in dezelfde hoek van het scherm hun billen uitdagend naar de camera en riepen ze dat vitaminen en afslankmiddelen van een speciaal merk de mooiste billen konden vormen. In Brazilië wordt graag de relatie gelegd tussen voetbal en erotiek. Sexy voetbal wordt alleen in Brazilië gespeeld.

Tal van bekende voetballers liepen door het beeld: van Raï tot de Colombiaan Rincon en van Jorginho tot Romario. Nieuwe sterren en vergeten sterren stralen elke dag in het land van de heupwiegende voetballers. Op het eerste gezicht lijkt het clubvoetbal te bloeien: spektakel, amusement, doelpunten en heel veel plezier op de tribunes en in de cafés.

In het spelershotel van de Brazilianen in Goiânia glimlacht bondscoach Wanderley Luxemburgo wanneer hij wordt geconfronteerd met deze veronderstelling. ,,Het is maar schijn'', zegt de man die vorig jaar Corinthians naar de landstitel leidde. ,,Voetbal is bij ons meer amusement dan waar ook ter wereld. Zie een club als een theatergezelschap met alleen maar solisten. Brazilianen willen solisten zien, ze willen artiesten, dat voetballers tonen wat anderen niet kunnen. Combinatievoetbal is effectiever, maar daar komen de mensen niet voor. Ze komen voor artiesten die scoren.''

Wanneer hij verder praat over de Braziliaanse voetbalshows, laat hij niet na te relativeren. ,,Zo mooi als het er aan de buitenkant uitziet, zo lelijk is het van binnen. De meeste clubs zijn failliet, corruptie viert hoogtij, de stadions zijn slecht onderhouden, supporters gooien met bekertjes vol pis en buiten de stadions ontaardt een supportersfeest vaak in een oorlog. Maar dat laten de tv-zenders niet zien. Vuiligheid is niet goed voor de kijkcijfers.''

De Braziliaan die vorig jaar zomer Zagallo als bondscoach opvolgde, kan wel elke dag van voetbal genieten. ,,Natuurlijk is veel voetbal leuk voor de mensen. Maar artiesten hebben ook rust nodig om een goede show te blijven verzorgen. De spelers in Brazilië klagen voortdurend over het grote aantal competitie- en bekerwedstrijden, bijna honderd per jaar. Elke deelstaat heeft zijn eigen competitie, de nummer een en twee plaatsen zich voor de nacompetitie van het nationale kampioenschap. Daarna zijn er nog tal van toernooien. De spelers raken uitgeput en zijn voortdurend geblesseerd.''

Elke dag is er wel een hele competitieronde, vertelt Luxemburgo in de hal van het hotel in Goiânia, waar Braziliaanse spelers met iedereen op de foto gaan. ,,Soms speelt een club in diverse competities en bekertoernooien. Wanneer een tv-zender meent een competitie of een toernooi te moeten organiseren juicht elke club. Want de tv brengt geld binnen. En veel geld hebben de meeste clubs niet. Hebben ze het wel dan verdwijnt het in verkeerde zakken.''

Over drie weken begint in Paraguay het Zuid-Amerikaanse kampioenschap. Luxemburgo vreest het ergste. ,,Wat betreft namen heeft Brazilië het veruit beste team van de wereld. Maar meestal kunnen de spelers hun faam niet waarmaken omdat ze moe zijn van voetbal. Vandaar ook dat ik een psychologe in dienst heb genomen: Suzy Fleury.''

Luxemburgo kent de opvattingen van Pelé, die zich enkele jaren geleden voornam het Braziliaanse voetbal gezond te maken. Hij legde daarvoor zijn functie als sportminister neer. Als minister had hij al de zogenoemde Pelé-wet ingesteld. Hetgeen inhoudt dat er controle moest zijn op de financiële huishouding van de clubs. Luxemburgo zegt: ,,Het is goed bedoeld van Pelé. Het kon zo niet langer. En hij heeft echt wel wat bereikt. Grote sponsors durven nu weer. Pay-tv komt er ook aan. Maar ik denk dat pay-tv goed voor de clubs en niet goed voor de mensen thuis, waarvan de meesten in Brazilië heel arm zijn.''

Pelé haalt sponsors binnen via zijn bedrijf Pelé Sports and Marketing. Hij vindt dat voetballers die vaak uit een arm milieu komen, uit de handen moeten blijven van profiteurs als agenten. De profs in Brazilië spelen voor een relatief laag salaris. Een gemiddeld inkomen van achtduizend dollar per maand is niets vergeleken bij de bedragen die de agenten aan bemiddelingskosten en clubs aan transfers krijgen, en helemaal niets bij de salarissen in Europa.

Met de nationale ploeg wil Pelé niets te maken hebben. Want de selecao is van de CBF (Confederacão Brasileira de Futebol), van zijn vijanden dus, de omstreden voorzitter Teixeira en zijn ex-schoonvader en ex-FIFA-voorzitter Havelange. Daarom liet Pelé zich niet zien bij de wedstrijden tussen Brazilië en Nederland. Van de andere kant wil de CBF niets met de maestro van weleer te maken hebben. ,,Pelé denkt alleen aan geld'', zegt de perschef die bij het gesprek met Luxemburgo als tolk optreedt.

Luxemburgo beaamt het niet, hij lacht en zegt: ,,Pelé is een grootheid. Maar hij kan het niet alleen in Brazilië. We moeten met z'n allen werken aan gezondmaking. Voetbal mag niet alleen een kwestie van geld zijn. Het gaat om de cultuur, een cultuuromslag zou veel goed kunnen doen aan het Braziliaanse voetbal. Maar vertel eens al die miljoenen mensen dat voetbal moet veranderen. Dan word je vermoord. Je zou alle Brazilianen moeten heropvoeden. Dat kan niet. Een Braziliaan is een Braziliaan, geboren met de bal aan zijn voeten.''