De aflaat bloeit weer op

Vroeger ging je als rooms-katholiek op 2 november naar de kerk. Steevast. Want dan was het Allerzielen, de dag dat alle overledenen werden herdacht. 's Ochtends was er een heilige mis, daarna bleven de gelovigen in het godshuis om aflaten te verdienen voor de zielen van gestorvenen.

Met Allerzielen kon een katholiek een bijzondere aflaat verwerven. Dat ging als volgt: hij bad vijf Onze Vaders, vijf Weesgegroetjes en vijf Eer-aan-de-Vaders tot intentie van zijne heiligheid de paus. Vervolgens verliet hij de kerk en keerde terug voor de volgende aflaat. Per aflaat, zo schreef de kerk voor, redde hij telkens een ziel uit het vagevuur. In de volksmond heette die gang in en uit de kerk pesjoenkelen of pesjonkele, afgeleid van `portiunculen', een aflaat die op 2 augustus was te verdienen in de basiliek van Portiuncula te Assisi, in kerken van de franciscanen en in kerken waar een afdeling van de `Derde Orde van Sint Franciscus' was gevestigd.

De aflaat heeft in het (verre) verleden voor veel verdeeldheid gezorgd. Zo veroordeelde Luther in de zestiende eeuw met 95 stellingen de bloeiende handel in aflaten. De katholieke kerk bood het heil destijds te koop aan: tien zilverlingen waren, bijvoorbeeld, goed voor een bepaalde aflaat. Met deze praktijk spekte Rome zijn kas en betaalde het zijn luxe. De handel vormde een van de aanleidingen voor een ernstige breuk – de Reformatie. Maar ook anno 1999 leidt de aflaat tot onenigheid. De Wereldbond van Hervormde en Gereformeerde Kerken (WARC) heeft zich onlangs teruggetrokken uit het oecumenisch comité dat de festiviteiten voor het jubileumjaar (of jubeljaar) 2000 voorbereidt. De door paus Johannes Paulus II aangekondigde regels voor aflaten staan verdere samenwerking in de weg, meldt de WARC, die zich afvraagt waarom de rooms-katholieke kerk zo veel betekenis blijft hechten aan een zaak die ,,zoveel strijd en pijnlijke herinneringen' heeft opgeroepen.

Het pesjoenkelen of pesjonkele mag verleden tijd zijn, katholieken kunnen dus nog wel degelijk een ziel van een overledene uit het vagevuur bevrijden en in de hemel brengen. Het Vaticaan heeft laten weten dat zijn gelovigen in 2000 aflaten kunnen verdienen door minder te roken of te drinken. Ze kunnen dat ook doen door in het jubeljaar onder voorwaarden een pelgrimstocht te ondernemen, zo schrijven secretaris Evert de Jong en wetenschappelijk medewerker Willem Marie Speelman van de Nationale Raad voor Liturgie in Een-twee-een, het blad van de katholieke kerk in Nederland. ,,Dat kan een bedevaart zijn naar Rome, het Heilige Land of naar bepaalde aangewezen kerken in bisdommen. Ook een bezoek aan mensen in nood kan al zo'n aflaat opleveren.'

De Jong en Speelman melden in hun artikel wat het goede en aanvaardbare is van de aflaat. En ze accentueren het verband met de biecht: ,,Zware zonden leiden tot een breuk met God, zo leert de kerk. Het sacrament van boete en verzoening (de biecht, red.) herstelt de relatie. Van een volledige harmonie is echter pas sprake als in het aardse bestaan of later in het vagevuur de `tijdelijke zondestraffen' zijn uitgeboet. Met de aflaat, een gehele of gedeeltelijke kwijtschelding van dit restant straf, komt de kerk de zondige mens tegemoet. Ook nu nog.'

De aflaat heeft een lange geschiedenis. De eerste sporen zijn te vinden in een praktijk uit de tweede eeuw, die inhield dat de bisschop en het volk in een plechtige voorbede de openbare boetelingen ondersteunden in hun vraag om vergeving. In de jaren zestig was de aflatenpraktijk enigszins doodgebloed, maar paus Paulus VI blies haar in 1967 na het Vaticaans Concilie nieuw leven in. De toenmalige Heilige Vader was van oordeel dat de aflaat het geloofsleven van de christen kon verbeteren, omdat hij het gebed, de boetedoening en de naastenliefde bevordert.

De huidige paus, Johannes Paulus II, onderstreepte die gedachten toen hij vorig jaar de jubileumaflaat voor 2000 afkondigde. Hij beloofde zijn gelovigen kwijtschelding door God van de boete die nog open staat. Zijn toezegging ging gepaard met een oproep de schuldenlast van de Derde Wereld weg te nemen.

De Overtuiging is een nieuwe rubriek van NRC Handelsblad over het geestelijk leven in Nederland in al zijn facetten.