Made in Germany

Willy Brandt, Konrad Adenauer, het Neurenberg-tribunaal, Erich Honecker, de Duitse mark, de val van de Muur, het bezoek van Kennedy aan Berlijn: kopstukken, hoogte- en dieptepunten uit de Duitse geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar vinden elkaar op een grote tentoonstelling in de Martin Gropius Bau in Berlijn. Een indrukwekkend overzicht van de lange weg die de twee Duitslanden aflegden naar een normaal bestaan.

Het tennisracket waarmee Boris

Becker in 1985 Wimbledon won, de witte gymschoenen van Joschka Fischer waarmee hij bij zijn inauguratie tot minister voor Milieu in Hessen (1985) de nodige opschudding veroorzaakte, de trui van radicale studentenleider Rudi Dutschke, die zijn vrouw Gretchen nog had gebreid. Het is slechts een greep uit de duizenden voorwerpen die te zien zijn op een overweldigende tentoonstelling in de Martin Gropius Bau te Berlijn. `Einigkeit und Recht und Freiheit - Wege der Deutschen 1949-1999' heet de expositie, die naar aanleiding van de 50-jarige verjaardag van de Bondsrepubliek wordt gehouden. Het waren bewogen jaren, waarin Duitsland onder de vleugels van de geallieerde bezetters een verlichte vrijemarktdemocratie werd.

Er zijn films, foto's, televisiebeelden en een schat aan originele attributen te zien over zowel het Westen als de communistische DDR. Deze verklikkersstaat met zijn kleine functionarissen, zijn Stalin-verheerlijking en zijn angstaanjagende veiligheidsapparaat (Stasi) stond in schril contrast met de democratische Bondsrepubliek. Na de Tweede Wereldoorlog groeiden de beide delen van Duitsland in korte tijd uiteen en in 1949 ontstonden twee staten. De jonge republiek in het Westen stabiliseerde verrassend snel met een voorlopige grondwet en het kleine Bonn als provisorische hoofdstad, waartegen het veel grotere Frankfurt am Main het had moeten afleggen – niet alleen omdat Bonn een persoonlijke voorliefde was van de eerste naoorlogse West-Duitse kanselier Konrad Adenauer, die verderop aan de Rijn woonde, maar eerder omdat Bonn het minst door de oorlog was vernietigd. En, er kwam een betrouwbare munt, de Duitse mark, waarvoor eindelijk iets kon worden gekocht.

De successtory van de Duitse democratie wordt niet op chronologische wijze in beeld gebracht. Gekozen is voor een thematische opzet in negenendertig delen, zoals `Bouwplaats Duitsland' (over het verenigde land na de val van de Berlijnse Muur), het `Alledaagse leven' in de DDR en de BRD, en `Vreemd in Duitsland' (over gastarbeiders en vluchtelingen). In het naoorlogse Duitsland werden maar liefst 12 miljoen `Heimatvertriebene' uit de voormalige oostelijke gebieden zoals Pommeren, Silezië en Bohemen probleemloos geïntegreerd, een van de redenen waarom de Duitsers zich zo betrokken voelen bij het lot van de Kosovo-Albanezen. Minister Joschka Fischer van Buitenlandse Zaken, afkomstig uit Hongarije, weet zelf wat het is verdreven te zijn. De ruimte `Ontkennen en herinneren', waar een deel van het Neurenberg-tribunaal tegen de nazi-kopstukken is nagebootst, maakt duidelijk dat de beroemde `Stunde Null' – de wens om met een `schone' lei opnieuw te beginnen – een illusie was. Hier is ook de originele bank te zien waarop misdadigers als Hermann Göring of Rudolf Hess gezeten moeten hebben.

Als geheugensteun zijn vijftig televisietoestellen opgehangen die de hoogtepunten uit een bepaald jaar vertonen. Want wie weet nog dat in 1949 Thomas Mann de Goetheprijs kreeg in Frankfurt, Theodor Heuss als president werd gekozen en VFR-Mannheim met 3-2 van Borussia Dortmund won en Duits voetbalkampioen werd? Of dat er nog in 1963 in Berlijn niet op straat mocht worden gedanst, een verordening tegen de `wanorde' uit het verleden?

Hoe lang de weg naar normaliteit in het naoorlogse Duitsland was, blijkt onder meer uit de levensloop van oorlogsballing Willy Brandt. Konrad Adenauer noemde Brandt nog een `landverrader', in 1969 werd Brandt de eerste sociaal-democratische kanselier en in 1992 kreeg hij in het verenigde Duitsland een staatsbegrafenis. Pas toen gold Brandts `Ostpolitik', waarvoor hij de Nobelprijs voor de Vrede kreeg omdat hij een einde aan de Koude Oorlog wilde maken, niet meer als omstreden.

Uitvoerig zet de expositie de `Westbindung' van Adenauer af tegen de `Ostpolitik' van Brandt. Aan de hand van foto's zoals die van het beroemde bezoek van de Amerikaanse president John F. Kennedy aan Berlijn in '63 (Ich bin ein Berliner) en platen van Benny Goodman toont de expositie dat West-Duitsland cultureel in de ban van Amerika raakte. Hielp Adenauer de jonge republiek de Europese Gemeenschap in, Brandt zag het als zijn taak de betrekkingen met het Oostblok te normaliseren. De Berlijnse historicus Hagen Schulze noemt de discussie in de Bondsdag over de zogenaamde `Ostverträge' in 1972, waarbij de DDR officieel werd erkend, een hoogtepunt in de Duitse parlementaire geschiedenis. ,,Voor het eerst sinds decennia werd gedebatteerd over de vraag wat Duitsland was en welke toekomst het moest hebben'', schrijft Hagen Schulze in `Die Deutschen im 20. Jahrhundert' een bundeling essays van internationale historici verkrijgbaar in de uitstekend gesorteerde museumwinkel.

Met de erkenning van elkaars staten en grenzen leek `die Deutsche Frage' in die jaren duurzaam opgelost. Dat ook de communistische leiders geen rekening hielden met de eindigheid van hun staat blijkt uit een grootse maquette voor de 1-mei-viering op de Karl Marx Allee, die Erich Honecker nog voor 1990 had gepland. Een half jaar eerder `viel' de Muur. De vroegere Stalin Allee, waar de hogere partijfunctionarissen woonden, had die 1ste mei met rode vlaggen, harten en een `Levensboom voor mijn land' moeten worden versierd. Het model in rood-wit vormt een van de kleurrijkste voorwerpen van de expositie. Ook de `Stasi-kamer' trekt veel aandacht: er ligt fotoapparatuur, een `observatiekijker' en een pers om geopende brieven weer te sluiten.

Terwijl de DDR bezig was met de moeizame instandhouding van de planeconomie, legden de West-Duitsers de fundamenten voor het `Wirtschaftswunder'. De opbouw van de Bondsrepubliek tot de derde economische macht in de wereld was verreweg het belangrijkste om het geschonden zelfvertrouwen te herwinnen. Met de Marshallhulp van de Verenigde Staten lukte het om West-Duitsland weer op de been te krijgen en de Bondsrepubliek tot stuwende kracht van de Europese economie te maken. De Duitse mark werd de sterkste munt op het continent.

`Wir sind in all den Jahren/Mit Ludwig Erhard gut gefahren', rijmde een populair liedje in die jaren. De expositie in de Martin Gropius toont de economische sterren in vol ornaat: Ludwig Erhard, minister van Economische Zaken en latere kanselier, symboliseerde met zijn dikke sigaar het `economische wonder'. Naast een foto van Erhard ligt een exemplaar van zijn boek over de sociale markteconomie `Wohlstand für Alle'.

De Duitse auto werd het bekendste industriële product. Op de expositie is een wit model te zien van de Messerschmidt-auto op drie wielen, die 138 kilometer per uur haalde. Toen de miljoenste `Kever' uit de Volkswagenfabriek rolde vierde heel Wolfsburg feest. Max Grundig, Heinz Nixdorf en Claude Dornier bouwden aan de prestigieuze Duitse elektro-, computer- en luchtvaartindustrie. `Made in Germany - Qualitätsarbeit erobert den Weltmarkt!', luidde de tekst van een plakkaat met de boeg van een schip, dat in West-Duitse bedrijven werd opgehangen. Het waren de jaren van de 45-urige werkweek, de eerste volksaandelen werden door Preussag uitgegeven en er was werk voor iedereen. Bedrijven kwamen zelfs werknemers tekort en wierven arbeiders in Zuid-Europa. De miljoenste gastarbeider, de Portugees Amado Rodrigues, kreeg als welkomstgeschenk een Moped.

De Bondsrepubliek wordt op deze tentoonstelling vooral als succesverhaal neergezet. Bij de opening plaatste bondskanselier Gerhard Schröder daarom enkele kanttekeningen. Er zijn immers ook terugslagen geweest, in de economie en in de cultuur van tolerantie. Aanvallen tegen buitenlanders en brandende huizen van asielzoekers hebben het aanzien beschadigd van de democratie, die zich volgens de kanselier dagelijks opnieuw moet bewijzen.

Intussen is de glans van `Made in Germany' verbleekt. Gebrek aan personeel is er niet meer. Duitsland heeft na de hereniging ruim vier miljoen werklozen. De economische `nummer één' is achterop geraakt en dreigt de `zieke man van Europa' te worden.

Wie na de expositie `50 jaar Bondsrepubliek' nog niet is verzadigd, kan bij de tentoonstelling `Bayern und Preussen' in de nieuwe Beierse `ambassade' aan de Behrenstrasse ontdekken hoe diep geworteld het federalisme is dat de geallieerde bezetters West-Duitsland na de oorlog hebben opgelegd. Zal het `anarchistische' Beieren, dat in het verleden steeds een politieke tegenspeler is geweest van de Pruisen en de rijksregering in Berlijn, na de verhuizing van de politiek uit Bonn even eigenwijs blijven? Met hun economie zijn de huidige Beiers in elk geval een voorbeeld voor de rest van de republiek.

Intussen is Berlijn in zijn eigen geschiedenis gedoken. Eind deze maand wordt The Story of Berlin geopend, in de Karree aan de Kurfürstendamm in het oude Westen. Met de modernste multimediatechnieken wordt niet slechts op de laatste 50 jaar ingegaan, maar op het hele historische pallet vanaf de oprichting van de stad in 1273 tot nu. Originele stukken van de Berlijnse Muur, de limousine van Erich Honecker (een verlengde Citroën DS) met volgauto's en een originele atoombunker voor 3500 personen zijn de trekkers. Alleen de glanzende zwarte gaatjesschoenen – de `carrièretrappers' van minister Joschka Fischer ontbreken.

INFORMATIE

Tentoonstellingen:

50 Einigkeit und Recht und Freiheit, Wege der Deutschen, 1949-1999

Martin Gropius Museum, Niederkirchnerstrasse 7.

Tot 3 okt. Di t/m zo 10-20u.

Bayern und Preussen

Bayerische Vertretung, Behrenstrasse 21/22.

Tot 20 juni. Ma t/m zo 9-20u

The Story of Berlin

Karree, Kurfürstendamm 207/208,

Vanaf 24 juni; de tentoonstelling loopt 5 jaar. Dag 9-20u.

Tentoonstelling Berlijn (Schaustelle Berlin)

Onder het motto Berlijn als één grote tentoonstelling biedt de stad van 6 juni t/m 3 september een zomerprogramma aan van 100 verschillende rondleidingen te voet, per bus, per boot, metro of per fiets. Hoogtepunten zijn de spectaculaire bouwplaatsen zoals Potsdamer Platz, het nieuwe regeringscentrum met alle ministeries en ambassades, het innovatiecentrum Adlershof, de nieuwe televisiestudio van de ARD vlakbij de Rijksdag.

Telefonische informatie: dagelijks van 9-18u, 00-49 30 280 18502 of bij de info-box op Potsdamer Platz die geopend is van maandag tot zondag van 9u30-19u30.

Internet: www.berlin.de/offene-stadt