Ter Apel opdoeken lost niets op

Het `vertrekcentrum' Ter Apel ligt onder vuur omdat slechts vier procent van de asielzoekers wordt uitgezet.

Uitgeprocedeerde asielzoekers moeten sinds mei '96 naar Ter Apel, in Zuid-Groningen. Toen besloot oud-staatssecretaris van Justitie Schmitz dat het goed zou zijn om de expertise over het verwijderen van asielzoekers te bundelen. Want naast alle problemen met de asielprocedure is er al jaren een ander probleem: het lukt niet om asielzoekers die helemaal aan het eind van de rit zijn beland, ook daadwerkelijk terug te laten keren naar hun land van herkomst.

Maar met de centralisatie van het uitzetbeleid bleek het probleem niet opgelost. Een asielzoeker die dient `terug te keren' krijgt een treinkaartje en mag zelf naar Ter Apel reizen om zich op deze terugkeer `voor te bereiden'. Ondanks deze vriendelijke formuleringen kiezen de meeste asielzoekers ervoor `met onbekende bestemming' te vertrekken en nooit naar Ter Apel te reizen. Ze komen in de illegaliteit of gaan naar een ander land. Van de 1.299 asielzoekers die vorig jaar in Ter Apel hadden moeten arriveren, meldden zich slechts 366 aan de poort.

Als ze wél in Ter Apel aankomen lukt het om verschillende redenen niet om de asielzoekers ook daadwerkelijk uit te zetten. Hun identiteit is niet bekend, het land van herkomst werkt niet mee of de asielzoeker verdwijnt alsnog voortijdig met onbekende bestemming. Van de 366 asielzoekers werden er vorig jaar 53 uitgezet; vier procent van de oorspronkelijke 1.299. De overigen verdwenen, zitten nog in Ter Apel of werden op straat gezet onder het motto: u zoekt het maar uit.

Nu is de politiek ontevreden met de `prestaties' van het vertrekcentrum. De PvdA wil `Ter Apel' opheffen, de VVD ook en D66 uit openlijk kritiek: inefficiënt en te duur (twintig miljoen gulden per jaar). Dat de directeur opvang overspannen thuis zit en het plaatsvervangend hoofd van de immigratiedienst is geschorst wegens vermeende betrokkenheid bij mensensmokkel helpt natuurlijk niet. Misschien moet elk asielzoekerscentrum een `vertrekafdeling' krijgen, zo wordt gefilosofeerd.

Maar het probleem van Ter Apel zit niet alleen in Ter Apel. Het vertrekcentrum kan er niet veel aan doen dat zo weinig asielzoekers daadwerkelijk arriveren. Als een asielzoeker is uitgeprocedeerd wordt hij of zij niet als gevangene behandeld. Er is geen sprake van bewaakte opsluiting, dus elke asielzoeker kan `met onbekende bestemming' gaan. Dat is ook de reden dat een `gecontroleerde aflevering' (geen treinkaartje naar Ter Apel maar op de stoep gezet worden door de immigratiedienst) weinig zin heeft. De asielzoeker kan toch weg.

Van de asielzoekers die wel meewerken, doet een deel dat omdat ze liever in de opvang blijft dan op straat leeft. Dat betekent nog niet dat ze ook uitgezet kunnen worden. Daarvoor is een zogeheten laissez-passer nodig: een eenmalig reisdocument dat wordt verstrekt door het land van herkomst. Maar verschillende landen zijn niet zo happig op het verstrekken van een laissez-passer. China bijvoorbeeld verstrekt bijna nooit een laissez-passer. En meer dan de helft van de uitgeprocedeerden in Ter Apel is juist van Chinese afkomst. Bovendien is het vooral voor asielzoekers zonder identiteitsbewijs moeilijk een laissez-passer te krijgen. En juist geen van de asielzoekers in het vertrekcentrum heeft papieren.

En dan is er in Ter Apel nog een groep asielzoekers in een huis van bewaring. Zij kunnen niet zomaar de benen nemen, maar zij weigeren mee te werken aan hun terugkeer. Ze hadden valse papieren, ze weigeren een uittreksel uit het geboorteregister te halen op hun ambassade. Of ze veinzen zo nu en dan een andere identiteit, of een ander land van herkomst.

Het vertrekcentrum heeft niet gebracht wat Schmitz en anderen er drie jaar geleden van hoopten. Ter Apel werd opgericht om kennis over het achterhalen van de identiteit van ongedocumenteerden te verzamelen. Het lukt nog steeds niet deze groep uit te zetten. Maar door Ter Apel op te doeken wordt het probleem verplaatst, niet opgelost. Asielzoekers kunnen met onbekende bestemming blijven vertrekken, tenzij de wet wordt aangepast. Ongedocumenteerden krijgen niet plots een laissez-passer. Gewone centra zal het ook niet lukken om de identiteit van asielzoekers te achterhalen. En asielzoekers zullen ook niet pardoes meewerken aan hun uitzetting als ze niet meer naar Ter Apel hoeven.