`Lokaal bestuur ondemocratisch'

De Raad van Europa betwijfelt of de Nederlandse benoemingsprocedure voor burgemeesters strookt met het Europese Handvest voor Lokaal Zelfbestuur.

Nederlandse burgemeesters zijn binnenkort misschien niet meer welkom bij vergaderingen van de Raad van Europa. Zij zijn namelijk in tegenstelling tot hun andere Europese collega's niet langs democratische weg benoemd. Alleen de voormalige Sovjetrepubliek Georgië kent een besloten benoemingssysteem van burgemeesters dat vergelijkbaar is met het Nederlandse en heeft binnen drie jaar beterschap beloofd. Dat heeft Ulrich Bohner, adjunct-secretaris generaal van het Congres van Lokale en Regionale Autoriteiten van de Raad van Europa gezegd.

De Raad van Europa waakt over de rechten en vrijheden van de burgers in de 41 deelnemende landen, van Ierland tot Rusland. In een ontwerpresolutie betwijfelt het congres of de Nederlandse benoemingsprocedure voor burgemeesters en commissarissen van de koningin wel in overeenstemming is met het Europese Handvest voor Lokaal Zelfbestuur. Dat Handvest heeft Nederland mede ondertekend.

Een speciale commissie heeft voor de vergadering van dat congres volgende week een rapport uitgebracht over het Nederlandse lokale bestuur. De ontwerpresolutie draagt een werkgroep op om uit te zoeken hoe dat Nederlandse bestuur zich verhoudt tot het Europese Handvest. Bohner verwacht dat aan het einde van de procedure alleen Nederlandse wethouders toegelaten zullen worden bij de congressen van de Raad van Europa.

Het Belgische systeem ligt het dichtst tegen het Nederlandse aan. Daar wordt de burgemeester door de Kroon benoemd maar deze volgt in de regel het advies van de meerderheid van de gemeenteraad. Alleen bij ernstige beletsels, zoals een crimineel verleden van de kandidaat, wordt van het advies afgeweken en dat komt in minder dan één procent van de gevallen voor. Volgens Bohner voldoet België aan de voorwaarden. Maar Nederlandse gemeenteraden werken met besloten vertrouwenscommissies en hun advies wordt vaak niet opgevolgd.

Het congres beveelt geen specifieke benoemingsprocedure aan. De burgemeester kan door de meerderheid van de gemeenteraad worden benoemd (monisme) of rechtstreeks gekozen worden (dualisme). Steeds meer Europese landen gaan over tot rechtstreekse verkiezing van hun burgemeesters. In Nederland zal de staatscommissie dualisme rond de jaarwisseling advies uitbrengen over wijzigingen in het lokaal bestuur.

Ook de besloten benoemingsprocedure voor commissaris van de koningin is uniek in Europa volgens Bohner. Alleen Turkije kent een dergelijke, van bovenaf benoemde functionaris aan de top van een regionaal departement. Andere Europese landen, zoals bijvoorbeeld Frankrijk, hebben hun regionale bestuur afgelopen jaren gedemocratiseerd. Parallel aan de Franse prefectuur, enigszins te vergelijken met het provinciebestuur, is er sinds 1981 een regionaal bestuur onder een gekozen voorzitter. In Nederland werden twee Gelderse gedeputeerden strafrechtelijk vervolgd omdat ze de naam van de VVD-kandidaat voor commissaris van de koningin zouden hebben laten lekken.

In een geschreven reactie op het rapport heeft de Nederlandse delegatie bij het congres gewezen op de ,,complexiteit'' van het Nederlands lokale zelfbestuur ,,hetgeen resultaat is van een lange democratische traditie en van pogingen om op elk niveau consensus te zoeken''. De rapporteurs van de Raad van Europa zouden dit ingewikkelde systeem onmogelijk kunnen begrijpen in de vijf dagen dat ze in Nederland verbleven. Burgemeesters ,,genieten officiële en democratische legitimiteit als gevolg van hun vertrouwensrelatie met de gemeenteraad'' aldus de brief van de delegatie, waar onder anderen vier burgemeesters en één commissaris van de koningin deel van uit maken. De Nederlandse regering heeft het Handvest getekend in de vooronderstelling dat het lokale zelfbestuur aan de voorwaarden voldeed.