Herzien

De jaren zeventig, toen het geloof in de maakbare samenleving nog wijdverbreid was, waren een wonderlijk tijdperk. De kashbah, een gebouwd utopisch woningbouwproject in Hengelo uit 1973, is er het stenen bewijs van.

Het basisidee van de kashbah van architect Piet Blom is heel eenvoudig. De in Nederland gebruikelijke rijtjeshuizen met een tuintje voor en achter legden op een rampzalige manier het gebruik helemaal vast, vond Blom. Til de woningen letterlijk op, stelde hij daarom voor, en bouw ze bovendien in een hogere dichtheid dan gebruikelijk. Dan blijft de grond vrij en vormen de woningen een `stedelijk dak', waaronder allerlei prachtigs kon gebeuren. Op een tekening gaf Blom aan waarvoor de begane grond in zijn kashbah zoal kon worden gebruikt: `nozembars', aquaria, `expressies van ons', geurige takken, vieze lucht, een ritssluitingfabriek, madonna en allerlei andere onverwachte dingen.

Piet Blom, vooral bekend van de paalwoningen in Rotterdam en Helmond, was en is een bevlogen architect, die nog meer in de macht van architectuur geloofde dan zijn in januari overleden leermeester Aldo van Eyck. Toen hij in 1969 met het ontwerp van de kashbah begon, bestond zijn mensbeeld uit een merkwaardige mengeling van pessimisme en optimisme. Mensen zijn alleen maar geïnteresseerd in vakanties, autorijden en seks, vond hij. Maar als ze de kans kregen, zouden ze anders leven en zelfs creatief worden. De kashbah zou ze die kans geven.

Wie de kashbah nu bezoekt, staat versteld van zoveel optimisme: er gebeurt bar weinig onder het Hengelose stedelijk dak. Onverwachte activiteiten zijn nergens te bekennen en zelfs verwachte zijn er nauwelijks. De bedrijfsruimten op de begane grond worden vooral als rommelige opslagruimten gebruikt of staan zelfs leeg. En de tot `bazaar' gedoopte winkelstraat-achtige ruimte die het kashbah-complex kent, mist elke levendigheid. De enkele winkels die stand hebben weten te houden, zijn niet meer vanuit de kashbah toegankelijk. Eigenlijk de enige succesrijke – en gezien Bloms opvattingen ook onverwachte – activiteit onder het stedelijk dak is het parkeren van auto's.

Dat het leven in de kashbah zo doods is, heeft zeker te maken met de ligging van het woningencomplex. Anders dan oorspronkelijk de bedoeling was, is Bloms utopische complex van 184 woningen niet in de binnenstad gebouwd, maar in een doodnormale Nederlandse buitenwijk vol rijtjeshuizen. Maar ook de armzalige uitvoering van Bloms stedelijk dak heeft bijgedragen tot de mislukking. De ruimtes onder de woningen zijn laag, donker en kil en nodigen niet uit tot langdurig verblijf. En de open plekken in de kashbah zijn met typische jaren-zeventigattributen als bielzen zo onaantrekkelijk vorm gegeven en bovendien zo klein, dat er niet veel te doen valt.

Toch is de mislukte kashbah niet helemaal achterhaald. Wonderlijk genoeg is het wijkje nog steeds actueel. In de jaren zeventig was Blom een van de weinige architecten die zich bezighielden met bouwen in hoge dichtheid en de vermenging van stedelijke functies als wonen, werken en recreëren. Het zijn stuk voor stuk thema's waarvoor huidige architectenbureaus als MVRDV opnieuw veel belangstelling hebben.

Maar het allergrootste wonder van de kashbah is wel dat de huidige bewoners er tamelijk tevreden over zijn. Natuurlijk klagen ze over alles waarover een argeloze kashbah-bezoeker zich verbaast, zo bleek uit een vorig jaar gehouden enquête. Zo vindt de onoverzichtelijke onderbouw met zijn donkere hoeken geen genade in hun ogen, en ook hebben ze een hekel aan de armzalige trappen naar hun woningen. Maar de gemiddelde kashbah-bewoner woont er al 10,5 jaar en bovendien heeft zeventig procent van de ondervraagden geen verhuisplannen. Als reden voor hun tevredenheid geven de kashbah-bewoners niet alleen de gunstige ligging van hun woningen – met hun auto zitten ze zo op de snelweg – maar ook de bijzondere architectuur. Als het aan de bewoners ligt, mag het karakter van de kashbah niet veranderen bij de op stapel staande opknapbeurt waaraan onder anderen Bjarne Mastenbroek en Dick van Gameren nu werken.