Rode stoïcijn is zijn wilde haren kwijt

Als Novib-directeur onderging ras-partijpoliticus Max van den Berg een gedaanteverandering die verder ging dan het afscheren van zijn baard. Minder fanatiek, meer ontspannen begint de PvdA-coryfee binnenkort aan zijn nieuwe leven als Europarlementariër.

Al zijn leven lang is Max van den Berg in touw voor de medemens. Alleen wil de Europarlementariër-in-spe nog weleens verzuimen te vragen wat anderen zelf eigenlijk willen. Daarover kan Maarten Visser meepraten, in de jaren tachtig als Jong Socialist op het partijbureau werkzaam als `duvelstoejager'. Als hij Van den Berg, die zelf geen auto rijdt, na een spreekbeurt naar huis bracht, werd onderweg wel eens gestopt voor een hapje. Zonder overleg bestelde de toenmalig PvdA-voorzitter dan meestal ook voor zijn chauffeur: ,,Twee maal de biefstuk''. Toen Visser in een Italiaans restaurant zijn baas vanachter de krant eens ,,twee maal de ossobuco'' hoorde bestellen, vond hij het tijd om wat assertiviteit te tonen en bestelde tot verbazing van de ober ,,twee porties canelloni''.

Het heeft jaren geduurd voordat Margrietus Johannes van den Berg (53), PvdA-lijsttrekker voor het Europees Parlement bij de verkiezingen van donderdag, interesse ging opbrengen voor dergelijke omgangsvormen. Arrogantie, een gevoel van uitverkoren zijn, zegt de één. Verlegenheid of in zichzelf gekeerd zijn, zegt de ander. Feit is dat slechts weinig mensen echt tot hem door weten te dringen. ,,Max heeft een heel kleine vriendenkring'', zegt Visser, thans werkzaam bij het Centraal Orgaan Asielzoekers (COA). Wat hem van al die urenlange ritten met de partijvoorzitter is bijgebleven? ,,Dat we nauwelijks een woord hebben gewisseld. Als ik de auto startte, viel Max in slaap.'' Dat gold zowel de heen- als de terugweg.

Na jaren als PvdA-coryfee in de lokale en de landelijke politiek ging Van den Berg leiding geven aan de ontwikkelingsorganisatie Novib. Hij heeft dat dertien jaar gedaan, reisde in die functie de hele wereld rond. Nu keert hij op een ander niveau terug bij zijn oude passie, de politiek. Ditmaal wordt hij lid van de sociaaldemocratische fractie in het Europees parlement. Met de gedrevenheid die hem altijd eigen is geweest, hoopt hij zich daar verdienstelijk te maken voor de zwakkeren in de samenleving. ,,Ik verwacht daar veel van want Max heeft een heilig vuur dat in de politiek helaas zeldzaam is geworden'', zegt partijgenoot en burgemeester van Groningen Jacques Wallage.

Eigenlijk had Van den Berg al eerder zijn rentree willen maken in de politiek. Maar het burgemeesterschap van achtereenvolgens Amsterdam en Zaanstad ging aan zijn neus voorbij. In zowel 1994 als 1998 greep hij bovendien naast het ministerschap op Ontwikkelingssamenwerking. ,,Dat was een grote teleurstelling voor hem'', weet zijn opvolger bij Novib, Sylvia Borren. Sommigen in de partij achtten Van den Berg wel ministeriabel. ,,Hij lijkt me bijzonder geschikt voor volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en milieu'', zegt Wallage aan een tafeltje in het Groninger stadscafé Het Feithhuis. ,,Ik was er als fractievoorzitter in de Tweede Kamer helemaal voor dat Max in het kabinet zou komen''.

Anderen dachten daar anders over, onder meer PvdA-leider Wim Kok, die de samenwerking met de voormalige partijvoorzitter niet geslaagd vond. En `dus' werd Van den Berg weggepromoveerd naar Europa. Daarbij zal de voorzichtige Kok vermoedelijk ook hebben teruggedacht aan het verleden van Van den Berg, die tijdens zijn wethouderschap in Groningen van zijn tegenstanders angstaanjagende bijnamen als `Raspoetin' en `ayatollah van het Noorden' had gekregen.

,,Dat negatieve imago zat Max altijd dwars'', aldus Borren van de Novib. ,,Hij heeft daar echt onder geleden.'' Bij zijn afscheid van de Novib vorige week deed het hem dan ook deugd om niemand minder dan kabinetsinformateur Tjeenk Willink te horen verklaren dat hij dat dat imago niet deugde. In werkelijkheid is Max juist een zeer prettig iemand om mee samen te werken, zo had Tjeenk Willink als voorzitter van het NOVIB-stichtingsbestuur gemerkt.

De wortels van de toekomstige Europarlementariër liggen in het Zuidhollandse Ammerstol, het rode dorp dat ook wel Moskou aan de Lek werd genoemd. Zijn grootvaders waren als sigarenmakers al betrokken bij de oprichting van coöperaties en namen actief deel aan afdelingsvergaderingen van de SDAP of zaten die zelfs voor. Op zondagmiddagen werkte het gezelschap de verbetering van de wereld verder uit. Max was er van jongs af aan door gefascineerd.

Daarna volgde een verhuizing naar Oldenzaal, waar hij een katholiek lyceum bezocht. ,,Max was een prettige leerling, je merkte al dat het een begaafde jongen was'', herinnert zijn leraar Engels P. Bouman zich. ,,Hij was heel serieus en had geen tijd voor mopjes. Het was een gesloten jongen.'' In zijn vrije tijd bracht Max, die zich op zestienjarige leeftijd aansloot bij de lokale afdeling van de PvdA, folders rond van de partij.

Na zijn studie sociologie in Groningen koos hij definitief voor een loopbaan in de politiek. De PvdA maakte net een ingrijpende verjonging en vernieuwing door en Groningen bevond zich in de voorhoede. Zo werd Van den Berg in 1970 op 24-jarige leeftijd in Groningen benoemd als wethouder, inclusief lange haren en een volle baard.

Met tomeloze energie toog hij aan het werk met destijds nieuwe zaken als de renovatie van achterstandswijken, beter onderwijs voor achtergebleven groepen en een geruchtmakend verkeerscirculatieplan. ,,We deden interessante dingen'', vindt Van den Berg ook nu nog. ,,Groningen was een soort laboratorium. We hebben mooie resultaten weten te bereiken. We waren onze tijd vooruit.''

Maar in het college werden de persoonlijke tegenstellingen allengs groter en na twee jaar ontplofte het stadsbestuur van PvdA, CDA, VVD en CPN over een tekort op de begroting. De gemoederen waren zo verhit dat de christelijke wethouder Von Meyenfeldt, later CDA-senator, 's nachts in bed angstdromen had over de vergaderingen met zijn stoïcijnse PvdA-collega. ,,Hij ligt te trappelen en te schoppen'', vertelde zijn vrouw een verslaggever. En de CPN-wethouder Niemeyer liet zich eens ontvallen: ,,Als ik hem voor de auto krijg, rij ik door''. De reactie van Van den Berg was: ,,Ze hebben altijd al van auto's gehouden''.

In werkelijkheid ging het conflict over de vraag wie echt de macht had in de stad. Plannen om een deel van de bebouwing op te ruimen voor de aanleg van brede doorgangswegen (tangenten) en negentiende eeuwse buurten te slopen voor flats met `modern' comfort, waar zijn tegenstanders voor waren, werden door toedoen van de baardige wethouder gestopt. Hij beschreef het allemaal in de brochure `Een rood denkraam'. De confronterende aanpak van Van den Berg, die een aanhanger was van de zogeheten basis-democratie, leverde de PvdA bij de volgende verkiezingen een forse winst op. Groningen kreeg als eerste stad van Nederland een programcollege, met uiteraard opnieuw Max van den Berg in een hoofdrol.

Tot 1978 bleef hij in Groningen om na een verbitterde strijd met de kandidaat van het partij-establishment, Wim Meijer, het voorzitterschap van de PvdA in de wacht te slepen. Het gevolg was een breuk tussen Van den Berg en Wallage, die zijn volle steun aan Meijer had gegeven. ,,Ik achtte Max qua sociale vaardigheden minder geschikt dan Meijer voor deze job'', zegt de burgemeester nu. Het was een turbulente tijd, waarin Nederland werd verscheurd door onenigheid over de plaatsing van kruisraketten en het nut van kerncentrales, een tijd van incidenten met krakers en actievoerders en van urenlange partijvergaderingen.

Met vaste hand duwde Van den Berg de partij intussen in de richting van een sterkere polarisatie. Hij was één van de exponenten van de zogeheten `nederlagenstrategie'. Daarbij weigerde de PvdA over bepaalde zaken, zoals de kruisrakketten, concessies te doen. Met zulke uitgesproken standpunten hoopte ze meer stemmen te trekken. Toen de PvdA, mede door deze strategie, wel erg lang buiten de regering bleef, werd hier tenslotte halverwege de jaren tachtig van afgestapt. Van den Berg zelf ziet toch met voldoening terug op zijn periode als voorzitter. ,,De partij was erg sterk en had meer dan 120.000 leden'', zegt hij nu. ,,Het was toen echt een goed instrument om de kloof tussen burgers en politiek te dichten. Ik was, denk ik, een goede bruggenbouwer.'' Ook Wallage is tevreden: ,,Hij regeerde tenminste niet tegen de partij in''.

De voor het ministerschap afgewezen Van den Berg bleek intussen rijp voor iets nieuws. ,,Ik was wel heel erg partijpoliticus. Ook je persoonlijkheid groeit dan eenzijdig. Heel bewust heb ik voor iets anders gekozen door voor de Novib te gaan werken.'' De overgang van de politiek naar het `gewone' leven viel hem echter zwaar, en hij stelde zich enige tijd onder psychiatrische behandeling. Wallage herinnert zich overigens dat Van den Berg ook tijdens zijn wethouderschap depressieve buien had. ,,Dan kreeg ik weer een brief van hem met zwaarmoedige citaten uit `Boven het dal' van Nescio: God erbarme zich over de cynici.''

Met dezelfde gedrevenheid, die zijn periode bij de PvdA had gekenmerkt, wierp hij zich echter op zijn nieuwe werk als directeur educatie van de Novib en vanaf 1989 als hoogste baas. In de jaren die volgden veranderde de Novib onder zijn handen van een idealistische maar rommelige club van weldoeners in een soepele professionele organisatie, die nog maar ten dele van de overheid afhankelijk was en ook zelf substantiële inkomsten wist te genereren voor uiteenlopende projecten. ,,Hij heeft de Novib groot gemaakt'', aldus zijn voormalige rechterhand Bram van Ojik tegenwoordig woordvoerder van minister Herfkens (Ontwikkelingssamenwerking). ,,Max is een man met een zeer sterk ontwikkeld strategisch instinct, die haarfijn aanvoelt wat belangrijk wordt'', aldus zijn opvolger Sylvia Borren. ,,Hij zag al snel in dat het belang van de globalisering ook ons dwong tot samenwerking met andere internationale organisaties.''

In de relatieve anonimiteit van de Novib voltrokken zich geleidelijk aan een aantal veranderingen in de man die jarenlang als het fanatieke gezicht van de PvdA gold. Verwonderd merkten de medewerkers van Novib dat de nieuwe directeur aanvankelijk bevreesd leek dat er iemand aan de poten van zijn stoel zat te zagen. Maar langzamerhand raakte hij meer ontspannen. Ook was er een fysieke verandering: tijdens een weekendje met wat Novib-medewerkers in Parijs verdween de baard en steeds vaker werd de Novib-directeur met een symbool van de gevestigde orde gesignaleerd: de stropdas.

Mensen in zijn omgeving namen tevens waar dat hij milder werd. ,,Max is aardiger geworden, relativerender ook'', constateert PvdA-Tweede-Kamerlid Bert Middel. ,,Ik heb sinds mijn komst bij Novib in 1994 erg prettig met hem samengewerkt'', zegt Borren. ,,Hij heeft een geweldig gevoel voor humor.'' Dat de harde kantjes van haar voorganger zijn afgesleten verbaast haar niet. ,,Max is een kind van zijn tijd.'' Van den Berg zelf ontkent niet dat zijn periode bij de Novib een weldadige ervaring is geweest. ,,De Novib was een prettige leerschool. Men had er veel minder de neiging alles meteen op scherp te zetten, zoals in de PvdA. Dat blokkeert oplossingen en creativiteit.''

Is er dus een nieuwe Max van den Berg opgestaan? Zover gaat de verandering volgens hem niet. Het oude vuur is nog allerminst gedoofd. ,,Nog steeds heb ik het fundamentele gevoel dat het niet fair is dat sommige mensen met een gouden lepel in de mond worden geboren en anderen nooit de kans op fatsoenlijk onderwijs krijgen. Voor die groep zal ik me altijd inspannen. En mensen moeten, als iets hen niet bevalt, de kans hebben dat op een democratische manier te veranderen.''