Attack! gaat vooral over intimiteit

In het kleine, benauwde pornobioscoopje van het Casa Rosso-theater op de Oudezijds Achterburgwal in Amsterdam, hangt een geur van schoonmaakmiddelen. Op uitnodiging van de beroemde Japanse fotograaf Nobuyoshi Araki wacht een select gezelschap onwennig op wat er komen gaat. Maar wat een preview moest worden van Araki's rauwe, kleurige reportage van stripteasedanseressen en de Amsterdamse Wallen, werd een minder recente diapresentatie (`Arakinema') van naakte Japanse meisjes in schooluniform, met touwen vastgebonden en poserend in alle standjes die je kunt bedenken.

De presentatie was bedoeld als voorproefje van Araki's bijdrage aan de tentoonstelling Attack! Photography on the edge bij Arti et Amicitiae in Amsterdam, die dit weekend opende als onderdeel van het Holland Festival. Tweeën-twintig gerenommeerde en minder bekende fotografen tonen hier werk dat zich volgens curator Johan Swinnen richt op de grens tussen erotiek en pornografie, gekte en genialiteit, mens en onmens, wetenschap en mythe. Daarmee is het de zoveelste thematische tentoonstelling die de pretentie heeft je als bezoeker op het verkeerde been te zetten.

Het meest opzienbarend is een historisch overzicht (1860-1996) van erotisch mannelijk naakt in de fotografie, afkomstig van een Nederlandse verzamelaar die liever anoniem wil blijven. Grote jongens maar ook heel kleine jongens, die poseerden voor fotografen als Robert Mapplethorpe, Sally Mann, Ken Probst en Hans van Manen. Het tonen van deze suggestieve collectie in een tijd waarin een hetze heerst tegen pedofielen en waarin kinderporno actueel is, is echter een domme, sensatiebeluste keuze. De verontwaardigde reactie van Ivo van Hove, directeur van het Holland Festival op de inbeslagname van Father and Son (1962) van Walter Chapell is dan ook ongeloofwaardig. Op deze foto krijgt de liefdevolle omarming door de erectie van de vader een seksuele lading, die door justitie als kinderporno wordt bestempeld.

En toch, ondanks de commotie is het thema van de `grenservaring' en het daarmee verbonden overschrijden van grenzen op de tentoonstelling niet echt een issue. Een rondgang leert dat het eerder gaat over intimiteit, en hoe daarmee naar buiten te treden.

Niet alleen het laten zien van de intieme delen is intiem. Hans Neleman toont een serie portretten van Maori's uit Nieuw Zeeland die de traditionele tatoeages op hun gezicht, `moko' geheten, voor het eerst door een buitenlander lieten fotograferen. Een rasta, zakenman of zogende moeder met kind die geposeerd tegen een lichte achtergrond trots de camera in kijken. De tatoeages duiden in de meeste gevallen op een overgang in iemands leven waarbij het patroon wordt bepaald door de familie of speciaal voor de drager is ontworpen.

Waar Neleman een cultuur documenteert, kruipen Steve Hart en Charif Benhelima in persoonlijke levens. De hoofdpersonen in Hart's A Bronx Family Album zijn een met aids besmet koppel dat samen met vier dochters in de Bronx leefden. Net als Benhelima, die een Tunesische illegaal in Brussel, Hélène, fotografeerde, leefde Hart een tijd lang met deze mensen samen. Het is treurig om te zien hoe de moeder van het gezin gaat tippelen, en ook durf je bijna niet te kijken hoe Hélène in haar rommelige kamer op een potje piest. Maar uit de snapshots waarmee beide fotografen een intrigerend portret van binnenuit maakten spreekt ook warmte, en is niet te vergelijken met het afstandelijke werk van bijvoorbeeld Bart Michielsen.

Naast de gefotografeerde koppen van Bekende Nederlanders, laat Michielsen een videofilm zien waarbij de drie hoofdpersonen doen alsof ze in een spiegel kijken en hun emoties tonen door hun acteer- of muzikale talenten te gebruiken. Gecontroleerde bewegingen, die weinig overtuigend zijn.

Intimiteit tonen of afschermen. Hoever kun je gaan? Araki is daarvan een prachtig voorbeeld. Na de dood van zijn vrouw in 1990 waren zijn eerste fotomodellen prostituees. Dat hij een bepaalde intimiteit zocht met deze publieke vrouwen leek repectloos ten opzichte van zijn overleden vrouw. Maar in feite was het precies een omkering van wat hij altijd deed door de privébeelden met haar in de openbaarheid te brengen; zelfs hun huwelijksreis in al zijn banaliteit, inclusief liefdesspel, publiceerde hij in een fotoroman.

Holland Festival: Tentoonstelling: Attack! Photography on the edge. Arti et Amicitiae, Rokin 112, Amsterdam. Dag. 12-20u