Tweedeling

De spoorlijn van Amsterdam naar Den Bosch doorsnijdt de stad Utrecht.Lombok en het Kanaleneiland zijn de bekendste wijken in Utrecht-West;Witte Vrouwen, Duindorp en Overvecht in Utrecht-Noord en Oost. De inwoners zijn ongeveer gelijk verdeeld over West en Oost, maar van gelijke kansen voor hun kinderen kunnen we niet spreken. In Utrecht-West is nog precies een middelbare school met Havo en VWO: het Niels Stensen College, vorig jaar rond deze tijd uitvoerig in het nieuws omdat rector Matthé Sjamaar alarm sloeg over de toekomst van zijn school. Scherp is het contrast met Utrecht-Oost waar negen middelbare scholen een bloeiende Havo en VWO-afdeling hebben.

Volgende week donderdag neemt rector Sjamaar afscheid van zijn school; de struisvogels in het bestuur dwongen hem voortijdig met pensioen te gaan. Ik interviewde hem. Sjamaar schat dat in de grote steden een op de drie VWO-Havo afdelingen in het middelbaar onderwijs op sterven staat. Meer dan de helft van de kinderen is van buitenlandse afkomst en de statistieken laten zien dat van de Marokkaanse en Turkse leerlingen niet meer dan 10 tot 15 procent kiest voor VWO en Havo (van de Hollandse leerlingen gaat bijna 35 procent naar VWO of Havo). Een mogelijk volgend slachtoffer is het Johan de Witt College in Den Haag met 2.600 leerlingen van wie nog slechts ruim 100 op VWO of Havo. En dat ligt niet aan de inspanningen van de scholen. Sjamaars Niels Stensen College in Utrecht heeft één computer op zeven leerlingen; het Johan de Witt een verlengde schooldag en cursussen voor de ouders van de leerlingen. Rector Sjamaar houdt er rekening mee dat VWO en Havo ook gaan bezwijken op scholen in middelgrote steden. Die sombere voorspelling wordt realiteit wanneer Turkse en Marokkaanse kinderen zich nog steeds niet opgeven voor VWO of Havo en tegelijkertijd de witte Hollanders zich steeds meer terugtrekken in de kleinere woongemeenten. Nu al reizen kinderen uit Utrecht-West naar een witte school aan de andere kant van de spoorlijn en gaan rijke kinderen uit Utrecht-Oost naar school in hagelwit Bilthoven (lees het tijdschrift Schoolbestuur van april voor deze en andere griezelige trends!).

De tweedeling begint natuurlijk al ver vóór de middelbare school. Onze mede-burgers uit Marokko en Turkije komen vooral uit kleine dorpen waar de cultuur in verhalen – nauwelijks in boeken – van oud naar jong wordt overgedragen. En als de ouders niet hebben gespeeld met een meccano-doos of met lego-blokken, zitten hun kinderen misschien te lang en te veel voor het Turkse tv-kanaal in plaats van spelend te leren. Hoe dat ook zij, onderzoek wijst uit dat aan het eind van de lagere school de taalachterstand na acht jaar onderwijs alleen nog maar groter is geworden. Geen wonder dat maar weinig kinderen een VWO-advies krijgen. Te veel kinderen van onze Turkse en Marokkaanse landgenoten staan dan kwetsbaar voorgesorteerd voor de 21ste eeuw. En als er dan ook nog handicaps bestaan voor gewone banen – hoeveel Turkse taxi-chauffeurs in Deventer? hoeveel Marokkaanse bouwvakkers in Gouda? – is het niet vreemd dat veel Turkse en Marokkaanse jonge mannen kiezen voor een carrière in de criminaliteit. Dat leidt dan ook nog tot zogenaamde statistische discriminatie door werkgevers die bang zijn met hun Turkse of Marokkaanse werknemer een onbetrouwbare medewerker in huis te halen. Marokkaanse en Turkse mannen zijn – terecht – boos over die statistische discriminatie waarbij de goeden lijden onder de slechten.

En zo snijdt de tweedeling een steeds diepere voor in onze samenleving. Maar misschien bekommeren de beter gesitueerde burgers zich niet zo hevig om de noodkreet van rector Sjamaar omdat hun eigen kinderen niet naar een `zwarte' school gaan. En toch is het natuurlijk beter het probleem van de Turkse en Marokkaanse jongeren aan te pakken voordat wij net als in Frankrijk stadsdelen krijgen waar de rechtsstaat heeft gefaald en ouders alleen nog hopen dat hun kinderen kunnen ontsnappen aan het getto.

Een serieuze aanpak is tenminste drieledig: onderwijs, wonen en werken. Niet alle maatregelen die ik wil noemen zijn even leuk. Maar het alternatief van een onderklasse van Turkse en Marokkaanse jongeren is dat ook niet. Ten eerste moeten gemeenten gebruik maken van hun wettelijke mogelijkheden om ouders in gebreke te stellen wanneer kinderen niet naar school gaan. Probeer Turkse en Marokkaanse ouders al direct ervan te overtuigen dat crèche-bezoek heel goed kan zijn voor hun kleine kinderen en leg financiële boetes op bij aanhoudend schoolverzuim. Niet alleen straffen, ook beloningen. Waarom niet een budget voor alle `zwarte' scholen zodat zij iedere leerling die wel een Havo of VWO-advies krijgt aan het eind van de basisschool een premie van een paar duizend gulden kunnen geven, of al eerder vijf gulden voor elk uitgelezen kinderboek (natuurlijk voor alle leerlingen, ook die met een andere nationale afkomst). Het Engelse weekblad The Economist stelt zulke premies voor met als argument dat kinderen in de middengroepen al van hun ouders beloningen krijgen wanneer ze goed hun best doen op school: ,,Inner City Schools should be encouraged to imitate such middle-class habits''. Daarenboven zou het rijk de budgetten van alle scholen in arme wijken moeten verhogen – rector Sjamaar schat met zo'n 30 procent – om docenten beter te kunnen betalen voor hun zware werk en extra activiteiten aan te bieden voor ouders en kinderen.

Tegelijkertijd helpt het wanneer gemeenten hun `Melkert-banen' energiek verder uitbreiden en in Den Haag goed afspreken welke combinatie van betere beloning maar ook serieus sanctiebeleid in de Bijstandswet nodig is om al die banen ook te laten bezetten. De gemeenschap moet het respect terugwinnen van haar burgers – ook nodig vanwege het steeds toenemend vandalisme – en dat betekent onder meer een royaal aanbod van Melkert-banen in combinatie met serieus sanctiebeleid. En tenslotte moet er het nodige veranderen op de woningmarkt. Bussum en Bergschenhoek kunnen zich niet gemakkelijk afmaken van de problemen door zelf alleen de vrije sector nieuwbouw aan te moedigen. Dan blijven immers de mensen met een uitkering of een laag inkomen gevangen in de steden en neemt de tweedeling alleen maar toe.

Rector Sjamaar vertelde mij dat alle docenten op zijn school zonder uitzondering zijn radicale conclusies delen over verantwoordelijkheid van de ouders en vrije budgetten voor de scholen. De Utrechtse struisvogels in zijn schoolbestuur hebben zich veel te gemakkelijk van hem afgemaakt, maar daarmee is het probleem niet verdwenen. Dat maar 15 procent van de Turkse en Marokkaanse kinderen kiest voor VWO of Havo is in de volle zin van het woord onaanvaardbaar.