`God is vervangen door Gaia'

De recalcitrante Nobelprijswinnaar Kary Mullis gelooft niet in het ozongat en het broeikaseffect, maar wel in astrologie en UFO's.

HIJ IS ZONDER enige twijfel de meest opvallende Nobelprijswinnaar van de afgelopen jaren. ``I'll take it'', moet hij hebben geantwoord toen hij in oktober 1993 vanuit Stockholm werd gebeld met de verheugende mededeling. Vervolgens ging hij - zoals elke morgen - eerst een paar uur surfen. Zo had hij tijd om tot zichzelf te komen en wist hij de toegestroomde verslaggevers even te ontwijken. Zij hadden snel door dat Mullis weinig weg had van een kalme, eerbiedwaardige onderzoeker, iets wat later alleen nog maar extra werd onderstreept: hij experimenteerde wel eens met geestverruimende middelen die hij zelf synthetiseerde, had talloze vriendinnen, wier naaktfoto's hij af en toe tijdens zijn wetenschappelijke lezingen vertoonde, en werd vooral berucht door zijn luidkeels beleden opvattingen, bijvoorbeeld dat HIV niet de oorzaak zou zijn van AIDS. Nog altijd woont hij vlak aan het strand in La Jolla, een klein plaatsje ten noorden van San Diego in het zuidwesten van California, dat bekend staat om zijn uitstekende golven. Maar hij doet het zoals hij zelf zegt wat rustiger aan. Dat is waarschijnlijk de invloed van zijn (vierde) echtgenote, Nancy, een beeldend kunstenaar, met wie hij een jaar geleden in het huwelijk trad. Sinds die tijd heeft zij, zoals hij later schuldbewust zal toegeven, nauwelijks een kwast meer aangeraakt: ze regelt al zijn afspraken, geeft commentaar op wat hij schrijft en beantwoordt de telefoon.

Als hij de deur opent, gekleed in een afgeknipte spijkerbroek en op blote voeten, legt hij me fluisterend uit dat hij even niet kan praten, omdat Nancy net een van zijn ooms te woord staat die goede sier wil maken met zijn neef in het landelijke South Carolina, waar Mullis opgroeide. Even later komt ze binnen en maakt ze direct duidelijk dat ze na slechte ervaringen met Amerikaanse journalisten weinig trek meer hebben in sensatieverhalen: ``Het is in het belang van een journalist om Kary zo raar mogelijk af te schilderen. Daar doen we niet meer aan mee.'' Maar onvermijdelijk komen in het gesprek toch de op zijn zachtst gezegd vreemde verhalen en uitzonderlijke opvattingen van deze intrigerende wetenschapper naar voren. In een recent verschenen boek, Dancing Naked in the Mind Field, neemt hij ook geen blad voor de mond en vertelt hij over zijn ontmoetingen met buitenaardse wezens, belijdt hij zijn geloof in astrologie en beweert hij gered te zijn van een overdosis lachgas door een vrouw die uit het `astrale vlak neerdaalde'.

JURK

De Nobelprijs voor chemie ontving hij vanwege zijn ontwikkeling van de polymerase kettingreactie, een methode om minuscule hoeveelheden DNA te vermenigvuldigen, zodat analyse ervan mogelijk wordt. Vroeger deden bacteriën dat werk, maar dat kostte veel tijd en leverde minder goede resultaten op. Buiten kleurrijke toepassingen als de identificatie van de vlekken op de jurk van Monica Lewinsky en het weer tot leven brengen van dinosaurussen in Jurassic Park is PCR een niet meer weg te denken techniek in praktisch al het biochemisch en biotechnologisch onderzoek.

Hoe is hij eigenlijk biochemicus geworden? Mullis: ``Eigenlijk was de natuurkunde mijn eerste liefde. Ik was een heel ijverige student en volgde naast de colleges scheikunde ook alle natuurkunde-vakken. Maar toen ik voor een van de twee moest kiezen, bedacht ik dat er wel eens veel minder werk zou kunnen zijn voor fysici wanneer er tussen de Russen en de Amerikanen een overeenkomst zou worden gesloten om elkaar niet meer op te blazen. Ik was toen al met de biochemie in aanraking gekomen en vond dat ook allemaal real cool stuff. En het leek me dat er altijd voldoende redenen zouden blijven om medisch onderzoek te doen. Zelfs als mensen de oorlog vergeten, moeten ze toch nog naar een dokter. Daar zou dus altijd voldoende geld te vinden zijn. Vandaar dat ik naar Berkeley trok om er in een biochemiegroep mijn promotieonderzoek te doen.''

Toch kon hij de (astro)fysica niet helemaal loslaten. In zijn tweede jaar in Berkeley schreef Mullis een artikel waarin hij een theorie formuleerde over het ontstaan van het heelal: ``Ik had wat tegen de Big-Bang theorie, vooral tegen het idee dat het heelal eens zou zijn `begonnen'. Want als je het hebt over iets dat begint, dan begint dat ergens, en dan is dat `ergens' het universum. Ik had echter het idee dat de Big Bang en de Steady State theorie helemaal niet met elkaar in tegenspraak waren, maar gewoon twee verschillende manieren om tegen de werkelijkheid aan te kijken. Daar heb ik een artikel over geschreven, dat ik naar Nature heb gestuurd waar het zonder commentaar werd afgewezen. Een vriend van me zei toen dat ik er niet genoeg moeilijke woorden in had gestopt. Daarom heb ik het herschreven, en heb er zinnen in gestopt waarmee ik hetzelfde zei, maar die het moeilijker maakten om het te begrijpen. Op deze tweede versie kwam wel commentaar, maar dat kon ik weerleggen. En toen had ik Maddox [de toenmalige hoofdredacteur, RvdB] te pakken.'' Mede op grond van dat artikel - The Cosmological Significance of Time Reversal - kreeg Mullis een paar jaar later zijn doctorstitel, maar al snel keerde hij de wetenschap de rug toe. Het kon hem allemaal niet genoeg boeien. Maar zijn begeleider zocht hem een keer op in het restaurant waar hij werkte en die haalde hem over om terug te keren naar de biochemie. Mullis ging voor Cetus werken, een klein biotechnologiebedrijf zoals er in die tijd zoveel waren rondom San Francisco. Daar kreeg hij aanvankelijk de taak om korte stukjes DNA te synthetiseren, maar toen daar machines voor werden ontwikkeld, mocht hij zijn eigen weg volgen.

Dat leidde in mei 1983 tot een gouden idee. Mullis reed ergens op de Highway 128 van San Francisco naar zijn cabin in Mendocino. Hij weet zelfs nog bij welk kilometerpaaltje hij stopte om zijn eerste gedachten op papier te zetten. Maar de mensen bij Cetus zagen er niet veel in. Samen met een assistent worstelde hij om het idee experimenteel te verwezenlijken. Later hebben ook andere collega's meegewerkt. Over de vraag wie nu uiteindelijk als eerste succesvol was, is tot in de rechtszaal toe gediscussieerd. Zeker is dat het artikel waarin de ontdekking wordt beschreven, en dat overigens door zowel Nature als Science werd afgewezen, Mullis als eerste auteur heeft. En dat ook het patent alleen op zijn naam staat. Pogingen van de Amerikaanse chemiereus DuPont om dat aan te vechten, strandden toen talloze claims van anderen onder ede geen stand hielden. Als zou zijn aangetoond dat collega's van Mullis een essentiële bijdrage hadden geleverd, dan zou het patent nietig zijn verklaard.

De enige mogelijkheid voor Cetus om het patent te behouden was dus te ontkennen dat anderen ook maar iets hadden bijgedragen. Het zal duidelijk zijn dat deze affaire Mullis niet geliefder maakte bij zijn collega's, al boterde het daarvoor ook al niet echt. Hij werd te recalcitrant gevonden en verdween met een premie van 10.000 dollar. Vijf jaar later zou Cetus het patent op de PCR-techniek voor 330 miljoen dollar aan Hoffmann-La Roche verkopen. Dat verklaart misschien zijn cynisme over het huidige wetenschappelijk bedrijf: ``Economische motieven hebben nieuwsgierigheid verdrongen als de drijvende kracht achter wetenschappelijk onderzoek. Iedere wetenschapper staat onder enorme druk om voldoende funding binnen te halen. Maar dat wordt verdeeld door politici die niets van wetenschap af weten. Dan is het logisch dat je eerder geld los krijgt als je gaat werken aan een of ander maatschappelijk probleem. Maar het is natuurlijk niet zo dat wetenschappers de wereldproblemen na aan het hart hebben liggen. Ze vinden alleen hun eigen problemen belangrijk. Allemaal hebben ze hun hypotheeklasten en willen ze hun kinderen naar de universiteit sturen.''

Het is een van de redenen dat Mullis niet gelooft in HIV als oorzaak van AIDS. Hij beweert uitgebreid te hebben gezocht naar resultaten van experimenten die dat zouden kunnen staven. Zelfs Luc Montagnier, een van de ontdekkers van het aidsvirus slaagde er niet in hem te overtuigen. Maar dat is niet eenvoudig, want evenmin gelooft hij in het broeikaseffect of de aantasting van de ozonlaag door CFK's. Mullis: ``Is het niet wat al te toevallig dat de ozonproblematiek opkwam precies toen het patent op freon verliep? Weet je wat ik pas echt eng zou vinden? Wanneer ze op de Zuidpool gedurende een bepaalde tijd de hoeveelheid UV zouden meten en ze zouden altijd hetzelfde vinden. Dat soort waarden gaan nu eenmaal op en neer, so what? Maar zo'n experiment wordt niet gedaan, terwijl het maar een paar duizend dollar hoeft te kosten. Nee, ze maken mensen liever bang met schapen die blind zijn geworden van teveel UV. Dat is nou werkelijk de stomste manier om UV-straling op aarde te meten, schapen die blind worden. Ik ben ervan overtuigd dat wanneer alle landen samen zouden besluiten om de ozonlaag echt af te breken, ze daar niet eens toe in staat zouden zijn. Ik heb wel eens aan Molina gevraagd [de man die samen met Crutzen en Rowland de Nobelprijs kreeg voor de opheldering van de reacties zoals die zich in de atmosfeer afspelen] wat er zou gebeuren als de hand van God de hele ozonlaag weg zou vegen. Hoe lang zou het duren voor die zich weer gevormd had? Een paar dagen! Maar er zijn maar heel weinig mensen die de moeite nemen om zich echt te verdiepen in de achtergrond van al dit soort problemen. Er wordt mij wel verweten dat ik op al die terreinen ook geen expert ben, maar ik wil helemaal geen viroloog worden, dat lijkt me vreselijk saai.''

NOBELPRIJS

Mullis: ``Je zult me ook nooit horen zeggen dat iedereen me maar moet geloven omdat ik de Nobelprijs heb gewonnen. Ik laat alleen maar zien dat je een heleboel zelf te weten kunt komen. Goed, dat kost tijd en inspanning, en de meeste mensen zijn er alleen maar in geïnteresseerd of de Bears weer hebben gewonnen: 99 procent van alle mensen op deze aardbol vormen niet meer dan een aardige achtergrond en dat vind ik best zo. Wie méér wil en bijvoorbeeld een wetenschapper wil worden, die moet gedreven zijn. Doe het niet voor het geld of de roem. Ik zou mijn kinderen nooit aanraden om voor de wetenschap te kiezen, tenzij ze het niet kunnen laten, tenzij ze zich ongemakkelijk voelen als ze het niet zouden doen. Ik heb altijd willen begrijpen waarom of hoe iets gebeurt. En ik zou niet in de schaduw van zoiets als het broeikaseffect willen leven, zonder in staat te zijn om uit te zoeken wat het inhoudt. Maar als ik met iemand uit de milieubeweging praat, dan heb ik het gevoel dat ik een Southern Baptist tegenover me heb: `De mens is van nature slecht. Maar je kunt vergeving vinden, als je maar je gedrag wil veranderen.' Dan word je opgenomen in een bevoorrechte klasse en dan krijg je een beloning in een andere wereld, met een planeet die in evenwicht is en geen ozongat kent. God is vervangen door Gaia. Naarmate het Christendom aanhang verliest en de kerken steeds leger worden, zie je dat de milieubeweging steeds sterker wordt. Dat kan geen toeval zijn. We gingen vroeger trouw naar de kerk en mijn vader gaf les op de zondagsschool. Maar eigenlijk was het mijn moeder die zei dat hij dat moest doen. Op een dag had hij daar genoeg van. Aan het eind van de dienst in een Baptistenkerk mag iedereen die dat wil naar voren komen om zijn geloof in God uit te spreken. Maar je mag ook zeggen wat je wil. En mijn vader wist dat. Op een zondag zien mijn broer en ik opeens mijn vader naar voren stappen. Hij zei: `Ik schaam me dat ik jullie kinderen zondagsschoolles heb gegeven, want ik geloof niet in de Heilige Vader. Het spijt me, ik kan het niet.' Vervolgens liep hij de kerk uit om er nooit meer terug te keren. Die dag was er bonje thuis. Mijn moeder vond het verschrikkelijk, voor haar was de kerk meer een sociaal gebeuren, en het kon haar geen barst schelen of het nou waar was of niet.''

Hij is bijna aan een stuk door aan het woord geweest en het verhaal over zijn vader heeft hem zichtbaar aangegrepen. Toch wil hij me, voordat ik weg ga, nog even vertellen waar hij op dit moment mee bezig is. Samen met een bedrijf in Los Angeles wil hij op een soort CD met behulp van tienduizenden DNA-sequenties een soort vingerafdruk maken van al het RNA in de cellen van een patiënt. Door die vingerafdruk te correleren met diens gezondheidstoestand hoopt hij op den duur een veel betrouwbaarder diagnose te kunnen stellen. Maar wie de interviews met Mullis van de laatste paar jaar doorneemt, ontdekt dat er elke keer wel weer een ander `revolutionair' idee is waar hij aan werkt. Daarnaast wil verder met schrijven en heeft hij ideeën voor filmscenario's. ``Movies are as cool as bugs. Daarmee kun je pas echt iets bewerkstelligen. Dat je iets bedenkt waar anderen plezier in hebben. Ik zie mijn wetenschappelijke werk ook als kunst. Als je daarbij een snel brein hebt, gebruik het dan om een impact te maken, op wat voor gebied dan ook. Dat is het mooiste wat er is, veel mooier dan het geld wat je er ook mee kunt verdienen.''