Gat in de dijk

Minister Herfkens stopt het veelbelovende Waza Logone-project dat de negatieve effecten van een irrigatiedam wil tegengaan. Want Kameroen staat nummer 1 in de top tien van corrupte landen. Milieukundigen reageren onthutst.

VIJF JAAR geleden prikten medewerkers van het Centrum voor Milieukunde Leiden (CML) een gaatje in de dijk in de Logone-rivier te Kameroen. Economen van datzelfde CML hebben nu berekend hoeveel dit gaatje in de dam heeft opgeleverd aan vis, vee en toerisme. Ze kwamen op een netto opbrengst van 1,2 miljoen gulden per jaar. ``Dankzij dat gat overstroomt 1.700 hectare land'', vertelt onderzoekscoördinator Hans de Iongh van het CML. ``Op het opnieuw bevloeide gebied keerden de meerjarige grassen terug. Vissers konden weer aan de slag. De totale jaarlijkse opbrengst van Waza Logone steeg daardoor met 1,2 miljoen tot 7,2 miljoen gulden. Zou je de volledige vloedvlakte van de rivier weer in zijn oude staat herstellen, dan haal je een opbrengst van 14,7 miljoen.''

In 1980 kwam de 42 kilometer lange dam in de Logone-rivier gereed. Sindsdien overstroomt de rivier niet meer ieder regenseizoen. De dijk houdt het water vast in een enorm bassin, waaruit akkers bevloeid moeten worden voor de rijstteelt. Het overstroomde gebied werd door de dam gereduceerd van 3500 tot 1400 hectare. Op de drooggevallen 2100 hectare stortte de voorheen bloeiende visvangst in. De meerjarige grassen waarop het vee graasde verdwenen. Ook wilde dieren waren daarvan de klos. De vloedvlakte Waza Logone was een gigantisch natuurgebied waar onder meer 25.000 Kob-antilopen graasden. Daarvan zijn er nog drieduizend over. Zwarte kraanvogels verloren hun broedgebied.

Als tegenover dat verlies nou nog een fikse rijstoogst stond – waar de dam voor bedoeld was. Maar volgens De Iongh is de rijstteelt geflopt. ``De rijst was stukken duurder dan Thaise importrijst. Zelfs met subsidies raakten de boeren hun rijst niet kwijt. Het lag in schuren te rotten. Daarbij kun je de hele vloedvlakte herstellen, zonder een rijsthalm kwijt te raken. Het bassin heeft een enorme overcapaciteit. Dat had natuurlijk van te voren beter berekend moeten worden, dan had er rijst kunnen groeien zonder het verwoestende effect van verdroging.''

Samen met een aantal medewerkers heeft De Iongh nu het economisch effect van dat gaatje in de dam berekend. Maar, kun je zwarte kraanvogels in geld uitdrukken? ``Niet direct'', zegt De Iongh, die verzekert dat voor de berekeningen alleen harde cijfers gebruikt zijn, geen schattingen. ``De visserij-opbrengst is gebaseerd op verkoopcijfers van vissers en vishandelaren. Voor de baten van de veeteelt zijn we uitgegaan van de kosten van het veevoer dat veehouders moesten kopen in plaats van het gratis gras. Dat waren veekoeken van katoenpulp. Toerisme is berekend op grond van bezoekersaantallen en hoeveel men gemiddeld uitgeeft. We zijn uitgegaan van een langzame toename van de huidige vijfduizend bezoekers tot uiteindelijk zevenduizend per jaar, veel minder dan het gebied maximaal zou kunnen huisvesten. Indirecte opbrengsten hebben we niet meegenomen. Zo oogst men grassen om daken en matten van te vlechten. Door de hogere waterstand kan de drinkwatervoorziening verbeteren. Dat is allemaal niet meegeteld. De berekeningen zijn dus aan de voorzichtige kant.''

De regering van Kameroen wil graag dat de desastreuze gevolgen van de dam teniet gedaan worden. Dat is ook de bedoeling van het Nederlandse ontwikkelingsproject waar het CML-onderzoek deel van uitmaakt. De andere uitvoerders zijn de World Conservation Union (IUCN) en de Nederlandse ontwikkelingsorganisatie SNV. Het Wereldnatuurfonds betaalt mee, hoofdfinancier is het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Vorige week werd echter bekend dat het project wordt stopgezet. Minister Herfkens van Ontwikkelingssamenwerking heeft Kameroen niet op de lijst van negentien te begunstigen landen gezet. Herfkens meent dat ontwikkelingshulp per definitie zinloos is, als je het aan een land geeft dat een wanbeleid voert. ``Doodzonde'', vindt De Iongh. ``Je moet succesvolle projecten een kans geven, al liggen ze in een corrupt land. Herfkens zelf heeft haar waardering geuit over dit project, maar helaas ligt het in Kameroen. Kameroen staat nummer 1 in de top tien van corrupte landen, nog boven Nigeria, al wordt hier gezegd dat Nigeria steekpenningen heeft betaald om niet op 1 te komen. Landen uitkiezen is lastiger dan de minister zou willen.''

BEDRUIPEN

Als het project uiteindelijk 7,5 miljoen gulden per jaar op gaat leveren, zou het zichzelf toch moeten kunnen bedruipen, maar de Iongh ontkent dat: ``Die opbrengst gaat naar particulieren: duizenden vissers, boeren, natuurgidsen. Die betalen wel wat belasting, maar lang niet genoeg voor het hele project met zijn dure adviseurs die de dam moeten reconstrueren.''

Fea Boegborn, werkzaam bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, probeert de gemoederen te sussen. ``Alle projecten worden op een nette manier afgehandeld'', aldus Boegborn. ``Contractuele verplichtingen worden nagekomen. Maar een nieuwe fase van het project zal niet doorgaan, tenzij we andere financiers vinden. Die zijn we aan het zoeken. Of een ontwikkelingsrelatie met een land wordt aangegaan of juist verbroken, is een overweging ongeacht het succes van afzonderlijke projecten.''

De huidige fase van het Waza Logone-project loopt af in mei 2000. Misschien zijn de EU, de Franse ontwikkelingskoepel FAC en de Wereldbank daarna wel te porren voor de financiering. Dat zijn namelijk de drie instanties die in de jaren '70 gezamenlijk de dam betaalden.