Touroperator vanuit het graf

Het leven van de Canadese auteur Stuart Cohen (1958) biedt op zichzelf al de nodige aanknopingspunten voor een spannende roman: als kenner en importeur van waardevolle antieke weefsels reisde hij jarenlang over de hele wereld. Zijn eigen ervaringen zijn hem ongetwijfeld van pas gekomen bij het schrijven van zijn eerste roman Onzichtbare wereld (Invisible World) die zich grotendeels afspeelt in Hongkong en China en in de internationale wereld van de kunsthandel.

Cohens debuut houdt het midden tussen een reisverhaal en een thriller. De auteur heeft het verhaal bovendien gelardeerd met wat lichte Oosterse wijsheden en gestoffeerd met de pracht en het exotisme van de Oosterse gewaden en stoffen waarvoor in de roman een hoofdrol is weggelegd. Onzichtbare wereld gunt de lezer een kijkje in een culturele jetset waar voor veel geld de prachtigste objecten te koop zijn.

Het verhaal begint met een merkwaardige begrafenis. De excentrieke Amerikaanse kunstenaar Clayton Smith, van wie de lezer uit zijn correspondentie en uit de gesprekken die er over hem worden gevoerd een verbrokkeld beeld krijgt, heeft zelfmoord gepleegd. Eens was hij een succesvol kunstenaar, maar op het hoogtepunt van zijn roem heeft hij zich in Hongkong teruggetrokken, om uitsluitend nog foeilelijke objecten van vuilnis te maken die niemand wil hebben. Clayton heeft van tevoren zijn eigen crematie tot in de puntjes geregeld en heeft voor al zijn vrienden een geschenk klaarliggen, dat ze na de plechtigheid in ontvangst nemen. Het eigenaardigste cadeau is voor zijn jeugdvriend Andy, een jongen die de Amerikaanse provincie nooit is ontgroeid en zich tussen Claytons mondaine vrienden misplaatst voelt in zijn te krappe kunststof pak. Clayton heeft Andy een nepbedrijf nagelaten genaamd `Handelsmaatschappij de Onzichtbare Wereld' en een flink pak geld (`dat spreekt vloeiend Chinees'), met de raadselachtige opdracht om `het Imperium op orde te brengen'. Claytons nalatenschap voert Andy via een spoor van antieke gewaden en schilderachtige locaties van Shanghai en Beijing naar de graslanden van Mongolië.

Op zijn reis krijgt Andy gezelschap van Sylvia en Jeffrey, twee vrienden van Clayton uit Hongkong wier liefde voor kunst ruimschoots wordt overtroffen door hun ongebreidelde hebzucht. Jeffrey Holt, die volgens zijn visitekaartje makelaar in stoffen is, smokkelt zonder merkbare gewetensbezwaren op een zogenaamde zakenreis een antieke grafdoek, waarvan er slechts enkele op de wereld zijn, uit Peru. Hoewel in de loop van het boek duidelijk wordt, dat Cohen het smokkelen van beschermde kunstwerken veroordeelt, is een van de aardige dingen aan het boek dat een figuur als Holt geen eendimensionale slechterik is. Behalve belust op geld is Holt namelijk ook een kenner en liefhebber van textiel, die van een mooi stuk in vervoering kan raken. Cohen buit de dubbelzinnigheid van zijn personages (die allemaal – behalve Andy, die eigenlijk wat te saai is voor een hoofdrol – meerdere verborgen agenda's hebben) vaardig uit en weet hun werkelijke bedoelingen tot op het laatst verborgen te houden.

Clayton dwingt zijn vrienden met zijn geheimzinnige opdracht over het graf heen om zichzelf bloot te geven. Gaandeweg wordt duidelijk wie aan de zoektocht deelneemt in de hoop er rijk van te worden en wie het doet uit vriendschap en als laatste eerbetoon.

Onzichtbare wereld is niet alleen een spannend, zorgvuldig aangekleed verhaal, het is ook een aanklacht tegen de corrupte kunstwereld waar stukken die geen geld opleveren in de meest letterlijke zin van het woord waardeloos worden bevonden. Dat is een tamelijk hoogdravende boodschap, die Cohen echter buitengewoon mooi weet te verpakken. Wat het verhaal `rond' maakt en de boodschap daarmee acceptabel, is dat de kunstvoorwerpen die voortdurend in het verhaal opduiken, ook bij de ontknoping van Onzichtbare wereld een essentiële rol vervullen. De goudbestikte gewaden, de Verboden Stad, de Chinese spreuken: het zijn niet alleen maar decor en klatergoud, maar ze vormen de werkelijke hoofdrolspelers van de roman.

Stuart Cohen: Onzichtbare wereld. Vertaald uit het Engels door Luud Dorresteyn.

Arena, 400 blz. ƒ45,-