Nooit meer lijstjes

Nico Scheepmaker is in Nederland de uitvinder van de `lijstjes'; het op een rij zetten van mensen, dingen, ervaringen die in dezelfde categorie vallen. Het aangenaamste vervoer: fiets, auto, bus, tram, trein, en dan nog onderverdeeld: de bus in Den Haag, Groningen, Parijs, en waarom. Ik noem maar iets. Mooie doelpunten gingen ook op een lijstje. Van alles en nog wat kan een lijstje worden gemaakt. Het is leuk werk als je niets te doen hebt. Je laat anderen je lijstje lezen, en tot diep in de nacht zit je te praten. Het lijstjes maken was een goedmoedig tijdverdrijf.

Toen kreeg je de professionele lijstjes: de best verkochte boeken van week en jaar, de top tien van de week, ieder jaar de top honderd aller tijden, en sinds we Classic FM hebben ook de top tien van de klassiekers van de week. Het lijstjes maken verloor zijn onschuld, werd tot industrie. Als een boek op de top tien stond, wilden meer mensen het hebben. Zo kwam het hoger op de top tien en daar bleef het ook langer. De uitgevers bewegen hemel en aarde om hun boeken op dit toverlijstje te krijgen.

Omstreeks dezelfde periode waarin de lijstjes werden geïndustrialiseerd, werd de bekende Nederlander ontwikkeld. De combinaties lagen voor de hand: iedere week een lijstje van de tien dan bekendste Nederlanders, en welke lijstjes deze bekendsten voor zichzelf hebben opgesteld. Bij mijn weten is er nog geen top tien der bekendsten, maar wie bekend is geworden ontdekt het doordat haar en hem door de media wordt gevraagd, wat hij meeneemt naar een onbewoond eiland, hoe ze haar geld belegt, met welk personage uit welk boek hij een verhouding zou willen beginnen, waar ze wat het liefst eet, wie hij het Nederlanderschap zou willen ontnemen. Dergelijke lijstjes van intimiteiten. Bekende Nederlander word je o.a. door niets geheim te houden. De privacy wordt minder bedreigd door de videocamera's en de koppeling van computerbestanden dan door de mensen zelf. Op de top tien van de non-privacy komt straks het programma van Veronica waarin een stuk of wat mensen zich een paar maanden dag en nacht zullen laten filmen. Het is een uitvinding van de GPOe, voor het eerst toegepast, midden jaren dertig, in de Ljubljanka gevangenis.

Bij het naderen van de eeuwwisseling (ik ken een journalist die een programmaatje in zijn computer heeft waardoor hij deze zes woorden met één tik op een toets kan oproepen) worden de lijstjes talrijker. Al meer dan een jaar geleden is door een gezaghebbende literaire instelling in Amerika een lijst met de beste boeken van de eeuw gepubliceerd. Het allerbeste was James Joyce's Ulysses. Stormen van woede. Andere gezaghebbende letterkundige maakten contra-lijstjes waarop Joyce niet eens meer voorkwam. Als schrijver weet je in zo'n geval niet meer of je blij moet zijn dat je dood bent, of dat je dit nog mee mag maken. Op het ogenblik dat ik dit schrijf, zijn we aan de laatste weken van het voor-laatste halfjaar van deze eeuw bezig. Het ergste moet nog komen.

We zijn allen schuldig. Deze krant heeft in zijn Boekenbijlage de Oogst van de eeuw, ook met de bedoeling die op honderd af te ronden. De Volkskrant doet het met Kopstukken van het Laagland, een eeuw Nederland in honderd portretten, chronologisch naar het geboortejaar van het kopstuk. Zoals het met dergelijke rubrieken gaat: je kunt weleens iets overslaan. Maar hoe dichter mijn geboortejaar in de buurt was, hoe meer ik ging lezen. Iedereen van je generatie is een beetje familie. Deze week was het Mies Bouwman. En toen, voor het eerst viel het me op dat deze serie een soort appendix heeft. Ik las: GEPASSEERD: Remco Campert (1929) Renate Rubinstein (1929-1990). Het wordt toegelicht: `Onder het kopje GEPASSEERD staan de namen van tijdgenoten die de top honderd niet hebben bereikt.' Die staan in de top honderd van de onderkopstukken.

Een vreemd geval. Mies Bouwman heeft geschiedenis geschreven. Ik zie haar nog zitten met burgemeester Van Hall. Maar wat heeft zij als televisiekopstuk te maken met columniste Rubinstein en dichter/romancier/columnist Campert? Ja, zal de Volkskrant zeggen, u hebt het niet begrepen. Het gaat om de kopstukkenkwaliteit an sich. Ik voel dat ik ruzie ga krijgen met de kopstukkenjury, en wel op twee punten: in dit geval over de kopstukkenkwaliteit en over de appendix GEPASSEERD. Campert is een groot dichter en een groot schrijver. Ik ga hem niet vergelijken met de grootheid van Mies Bouwman op de televisie. Hij is ook gewaardeerd columnist van de Volkskrant, drie maal per week op de voorpagina. Is het dan niet boerenpummel-grof, hem als GEPASSEERD te kwalificeren? Is het afdrukken van de namen der `gepasseerden' niet dom en onbeschoft? Pieter Broertjes, hoofdredacteur! Laat dat kadertje weg. Maak geen top honderd van de door u GEPASSEERDEN.