Wij weten heel goed wat wel en wat niet werkt

De Poolse minister van Financiën, Leszek Balcerowicz, is een strenge man. De mensen moeten niet zeuren dat hij hervormingen te snel en te veel tegelijk wil doorvoeren. Zonder hervormingen geen voorspoed, punt uit. Polen moet ook binnen de kortste keren tot de EU toetreden. Alleen is het jammer, vindt hij, dat de EU vaak zo dom opereert.

Leszek Balcerowicz vindt mensen die niet willen begrijpen dat hervormingen noodzakelijk zijn nogal dom. Ze zouden eerst maar eens hun huiswerk moeten doen, voor ze met kritiek komen. ,,Het zijn domme mensen die nog nooit een leerboek economie hebben opengeslagen en daar nog trots op zijn ook.'' Buiten demonstreren boze mijnwerkers die een betere afvloeiingsregeling eisen en boeren die subsidies eisen voor de varkensvlees- en graanproductie. Binnen probeert de Poolse minister van Financiën strikte begrotingsdiscipline te handhaven terwijl hij de ene economische hervorming na de andere laat invoeren.

Dit jaar alleen al is de bestuurlijke indeling van het land grondig veranderd, van een centraal geleide administratie naar een sterk gedecentraliseerd bestuur, is de gezondheidszorg op de helling gezet en zijn de pensioenen aangepast. En nu legt de minister de laatste hand aan een ingrijpende hervorming van het belastingstelsel. Voor later dit jaar staat het onderwijs nog op het programma.

In zijn werkkamer op het ministerie van Financiën trekt Balcerowicz precies een half uur uit om vragen te beantwoorden. Hij heeft weinig tijd en nog minder geduld. Hij valt de vragensteller voortdurend in de rede.

Van het verwijt dat hij teveel tegelijk overhoop haalt wil het wonderkind van de Poolse economie niets weten. ,,Hoezo is dat moeilijk voor de mensen? Moeilijk is het pas in landen die niet hervormen. Je moet altijd vergelijken en dan zie je vanzelf wat beter is: goede hervormingen of geen hervormingen.

,,Vergelijk Polen maar met Oekraïne of Wit-Rusland, of zelfs met Roemenië. Dus als je het zo nodig wilt hebben over de sociale gevolgen van die hervormingen moet je eerst maar eens kijken naar de landen die niet hervormen. Dat zijn huizen die instorten zonder dat iemand iets onderneemt. Dat is pas een echt probleem. Het probleem is hier in Polen niet dat er zoveel tegelijk verandert, maar dat sommige hervormingen onvoldoende zijn voorbereid.''

Balcerowicz is leider van de betrekkelijke kleine liberale Vrijheidsunie die in de regering zit samen met de veel grotere, maar ook veel conservatievere AWS (Kiesblok Solidariteit) van premier Buzek. De Vrijheidsunie staat voor hervormingen en snelle toetreding tot de Europese Unie. De ministers van deze partij zijn in de minderheid binnen de regering, maar bezetten wel cruciale ministeries, zoals Financiën, Buitenlandse Zaken en Defensie.

De AWS is een samenraapsel van een groot aantal kleinere rechtse partijtjes die sterke banden hebben met de vakbeweging Solidariteit. De spanning tussen strakke economische hervormingen om Polen klaar te maken voor Europa enerzijds en financiële vrijgevigheid ten opzichte van de veeleisende Poolse vakbewegingen anderzijds, zit diep in de huidige regering ingebakken. Als er wordt samengewerkt gaat het goed. Maar dat gebeurt meestal niet. ,,De hervorming van de pensioenen is fundamenteel en daar hebben we met elkaar aan gewerkt. Ik ben daar erg gelukkig mee.'' Bij de hervorming van de gezondheidszorg ging het echter helemaal mis. Toen het nieuwe systeem van start ging wist niemand waar hij aan toe was. De patiënt niet, de ziekenhuizen niet, en de overheid moest meer geld uitgeven dan Balcerowicz van plan was geweest.

Deze hervorming was voorbereid door de AWS en de minister van Financiën maakt er geen geheim van wie hij de schuld geeft van de chaos in de gezondheidszorg die de eerste maanden van dit jaar in Polen heeft geheerst. ,,Wij hebben er binnen de regering enorm over gedebatteerd. Het systeem van de Duitse Krankenkassen waar uiteindelijk voor gekozen is, is niet het mijne. Ik denk niet dat het werkt, maar goed: de meerderheid was voor. Het enige wat ik nu kan doen is proberen de uitwerking te rationaliseren. Maar wat volgens mij het belangrijkste is, is dat je een systeem ontwikkelt waarbij artsen zo werken dat zowel de belangen van de patiënten als die van de belastingbetalers gewaarborgd zijn.''

Leszek Balcerowicz is een streng mens. Hij heeft geen behoefte aan sentimentele argumenten om iets wel of niet te doen. ,,Economisch beleid is geen intellectueel probleem. Wij weten heel goed wat wel en wat niet werkt. Het is een politiek probleem om voldoende mensen te overtuigen wat goed voor ze is'', zegt hij als het gesprek komt op zijn jongste plannen om de belasting te verlagen. Balcerowicz wil naar een `flat tax'. ,,Het moet lonen om beter te werken en op legale wijze meer te verdienen. Dan moeten we de belastingbetaler dus geen straf geven. Wij moeten de progressiviteit van de belasting afvlakken. Dat is vooral van belang in landen als Polen die een achterstand moeten goedmaken.''

Al bijna tien jaar lang staat Balcerowicz voor de inhaalslag van de Poolse economie. In 1989 werd hij minister van Financiën in de eerste niet-communistische regering van Tadeusz Mazowiecki. De economische boedel was failliet. De inflatie bedroeg dertig procent per maand. Balcerowicz probeerde het gat te dichten met een shocktherapie die keiharde bezuinigingsmaatregelen koppelde aan een deregulering van de prijzen. Het BNP kelderde in twee jaar tijd met 18 procent en de gevolgen leken desastreus. Duizenden stakingen in 1991 waren het gevolg en aan het einde van dat jaar werd Balcerowicz naar huis gestuurd. De regering kon zijn economisch beleid niet langer aan de bevolking verkopen.

Maar de basis was gelegd en in 1992 groeide het bruto nationaal product voor het eerst weer met 1,5 procent. De groei heeft zich de afgelopen jaren gestaag voortgezet en bedroeg bijna 6 procent op het moment dat ook de Poolse economie vorig jaar getroffen werd door de wereldcrisis en het ineenstorten van de Russische markt. De komende jaren zal Polen jaarlijks met ongeveer 6 procent kunnen groeien denkt Balcerowicz.

Op zich is de Poolse economie volgens hem zo gezond dat zijn land eigenlijk volgend jaar al lid zou kunnen worden van de Europese Unie. ,,Natuurlijk moet er nog veel werk verricht worden, verschillende delen van de Europese wetgeving moeten in Polen nog worden aangenomen, maar het gaat er uiteindelijk om hoe gezond de Poolse economie is en hoe dynamisch. En dat zit wel goed.''

De minister is over zijn eigen hervormingen dan ook veel beter te spreken dan over wat Europa op dat punt presteert. ,,Ik maak me echt zorgen over het gebrek aan strategische visie onder de Europese leiders van dit moment. Het ongedaan maken van de deling van Europa is een historisch proces dat dreigt te verzanden in de dagelijkse politiek'' klaagt de minister, die duidelijk heimwee vertoont naar grote Europese leiders als Helmut Kohl en François Mitterand. Balcerowicz is bang dat de grote lijnen uit het oog raken.

,,Landen als Polen, Hongarije en Tsjechië zitten heus niet alleen hun handen op te houden. Het gaat om een wederzijds belang. Een grotere interne Europese markt is in ieders belang. Met onze economisch groei, die in 1991 is ingezet, leveren we nu al een bijdrage aan de banenmarkt in Duitsland en Oostenrijk. We importeren namelijk veel meer dan we exporteren. De politici in West-Europa moeten dat goed aan hun kiezers uitleggen en niet populistisch inspelen op ongegronde angsten. Bijvoorbeeld dat wij Polen de arbeidsmarkt in Duitsland zouden willen overstromen zodra we EU-lid zijn.'' Zonder de Tweede Wereldoorlog met name te noemen merkt de Poolse minister fijntjes op dat er waarschijnlijk weinig Polen zijn die ervan dromen om gastarbeider te zijn in Duitsland.

Europa zou er beter aan doen zich op de eigen hervormingen te richten in plaats van landen als Polen dwars te zitten. Het optreden van de Europese Unie bij de Russische crisis vorig jaar verdient wat de minister betreft geen schoonheidsprijs. Op het moment dat de Poolse voedselexporteurs van de ene dag op de andere hun afzetmarkt in Rusland kwijtraakten, voerde Brussel de subsidie op de export van Europese landbouwproducten juist op.

,,De landen van de EU hebben ons gewoon weggedrukt van de Russische markt. Zij gingen meer subsidiëren en wij moesten de prijs betalen. Vooral de boeren in de armste gebieden van Polen, in het oosten van het land. Ik heb Brussel openlijk gevraagd daarmee op te houden, maar het antwoord was nog meer subsidies. En dat terwijl iedere eerstejaars economie weet dat prijsondersteuning de meest verspillende wijze van ondersteuning is.''

Balcerowicz is duidelijk geïrriteerd over het Europese optreden. Omdat het economisch gezien dom is en omdat het de Poolse boeren op de been brengt. Begin dit jaar legden zij het verkeer plat en eisten ze dat de staat hun varkensvlees op zou kopen tegen een vastgestelde prijs. Nu willen de boerenleiders weer een vaste prijs voor het graan. Het gaat regelrecht in tegen het streven van de strenge rekenmeester om de prijzen vrij te laten en het begrotingstekort onder de drie procent te houden.

Behalve de boeren zijn de afgelopen week ook de mijnwerkers weer op straat verschenen. Ook zij willen meer. Niet meer loon, zoals in het verleden, maar een betere afkoopregeling. De regering is sinds vorig jaar bezig met een omzichtige operatie om de verliesgevende zware industrie te saneren. ,,Wij willen de productie verlagen omdat er op dit moment gewoon geen vraag is naar steenkool. We hebben mijnwerkers die iets anders willen gaan doen een – voor Poolse begrippen – riante aanbieding gedaan ter hoogte van ongeveer twee jaarsalarissen. Vorig jaar hebben verscheidene duizenden mijnwerkers gebruik gemaakt van deze regeling. Het is een heel moeilijke kwestie omdat er onder de mijnwerkers nogal wat militante vakbonden opereren. Zo is dat nu eenmaal in Polen.''

Balcerowicz is wel wat protesten gewend. In 1991 kreeg hij duizenden demonstraties over zich heen. Ook nu groeit de druk om het allemaal wat langzamer aan te doen, maar dat is voor de Poolse minister van Financiën geen optie. Hij zit er bovenop. ,,Wij houden alle hervormingen nauwgezet in de gaten. Zodra we tekenen krijgen dat er ergens iets niet goed loopt of dat er geld verspild wordt, grijpen we in. Polen moet zijn achterstand inhalen. Zo, en alleen zo, kunnen we de levensstandaard van miljoenen mensen verbeteren. In vergelijking tot andere landen hebben we de afgelopen tien jaar veel bereikt. Ondanks het feit dat ons startpunt heel moeilijk was, ja zelfs dramatisch.''