Das Rheingold begint afronding eerste Ring-cyclus

De Ring is rond. Der Ring des Nibelungen van Richard Wagner, die vanaf september 1997 bij de Nederlandse Opera in het Amsterdamse Muziektheater in vier losse afleveringen was te zien, gaat deze maand vier keer als cyclus. Het begin met Das Rheingold, gisteravond bijgewoond door koningin Beatrix, prins Claus en staatssecretaris Van der Ploeg (cultuur), was een historische gebeurtenis en kreeg langdurige publieke bijval.

Eindelijk is de Nederlandse Opera rond met de Ring. Sinds de wereldpremière in Bayreuth in 1876 is dit de eerste aaneengesloten Nederlandse Ring-cylus. Wel ligt er een dag tussen Die Walküre en Siegfried en liggen er nog twee dagen tussen Siegfried en Götterdämmerung. Pas maandagavond wordt de eerste cyclus voltooid.

Voor wie de vorige afleveringen zag, was Der Ring des Nibelungen gisteren al rond met de `Vorabend' Das Rheingold. Bij het begin van de Ring, een scène die met een langzaam oplichtende heelal herinnert aan het begin van het bijbelboek Genesis, weet die ervaren toeschouwer immers al hoe de enscenering van regisseur Pierre Audi zal aflopen.

Aan het slot van Götterdämmerung, als het Walhalla van de goden in vlammen is opgegaan en de Rijn de brand heeft geblust, liggen daar nog steeds de tandwielen en raderen die we nu ook in Das Rheingold zien. Zij zullen de geschiedenis opnieuw in beweging zetten. Het is het verhaal van goden die op mensen lijken en van mensen die zich als goden willen voelen, dat zich steeds weer zal herhalen. Het einde der tijden is het signaal voor een nieuw begin. Alsmaar opnieuw zal de duisternis worden verdreven door Wagners muziek. Hartmut Haenchen doet dat hier met een dirigeerstokje waarin een lampje een flikkerend sterretje is. Pas na vier opera's, waarin het orkest door de scène is gecirkeld, zal die muziek weer tijdelijk tot rust komen in de donkere stilte aan het slot van de apocalyps in Götterdämmerung.

Dat eeuwige cyclische is hèt kenmerk van deze productie van Der Ring des Nibelungen. Hoe mythisch en mystiek het verhaal ook mag lijken, de kern is helder en klaar. Alles speelt zich af in cirkels en de halfronde zaal van het Muziektheater vormt samen met het podium een bol, een universum. Die ooit volmaakte vormen zijn geschonden, want het deugt fundamenteel niet in deze wereld, waarin diefstal en machtswellust heersen. We zien een enorme deconstructie: vlakken, balken en Wotans speer doorklieven de ruimte. Het zichtbare is een afspiegeling van Wagners tekst, waarvan de frequente alliteratie telkens wordt doorbroken door `misplaatste' letters.

Deze Ring is in alle opzichten een Gesamtkunstwerk, waarin de muzikale en vocale uitbeelding evenzeer in dienst staan van het geheel als de enscenering en de geacteerde profilering van de personages. Hoe bedrukt en bevangen klinkt bij voorbeeld de Wotan van John Bröcheler als hij het pasgebouwde Walhalla bezingt: Die Götterburg; prächtig prahlt der prangende Bau! We horen geen goddelijk geschal, maar het bevreesde voorvoelen van de verdoemenis. Sinds de eerste uitvoering in 1997 heeft Das Rheingold sterk aan overtuigingskracht gewonnen. Haenchen en het Residentie Orkest komen, zeker vanaf de scène in Nebelheim, tot een veel steviger en Wagneriaanser klankbeeld dan destijds, toen Haenchen vooral Wagners `Italiaanse' inspiratie wilde laten horen. Chris Merritt (een kwikzilverig-cynische Loge), Henk Smit (Alberich), Graham Clark (Mime) en Anne Gjevang (Erda) leveren de aansprekendste prestaties. De voorstelling, die toch al zo rijk was aan vuur, is ook van voorzien extra spektakel. Nieuw is de driekoppige vuurspuwende slang, waarin Alberich zichzelf verandert. Maar het Muppet-achtige grappige detail, waarbij Haenchen vroeger ineens de pad tevoorschijn toverde, is helaas door Audi afgevoerd. De `pad' bestaat nu nog slechts uit twee lichtende ogen op stokjes.

Prompt protesteerde de techniek, zodat het leek alsof Wagners geestesprodukt nu ook diep is binnengedrongen in de materie van het Muziektheater en zelf het heft in handen neemt als iets niet bevalt. Een lichtspot vlak naast Haenchen en Alberich ontplofte en de voorstelling lag even stil tot de Wagneriaans mistige rook was opgetrokken.

Das Rheingold. Herhalingen: 9, 17 en 25/6. 17/6 te zien op groot videoscherm in het Oosterpark Amsterdam en live te horen via Radio 4.