De rechtschapenheid vermindert

Het wordt van steeds groter belang om de winstcijfers er zo goed mogelijk uit te laten zien – tenslotte hebben die een doorslaggevende invloed op de beurskoers. Het is dus verleidelijk boekhoudkundige trucs toe te passen, waarbij volgens de voorzitter van de Raad voor Jaarverslaggeving, Johan van Helleman, de ware aard van de financiële gesteldheid van een onder- neming versluierd raakt.

Belegger en miljardair Warren Buffet gooide eerder dit jaar de knuppel in het hoenderhok. De manier waarop bedrijven tegenwoordig verslag doen van hun resultaten is ,,een schande voor de business''. Beleggers worden volgens hem stelselmatig voor het lapje gehouden en accountants zouden weinig meer doen dan door ,,het stof gaan'' voor de clientèle. ,,Nieuw is winstmanipulatie allerminst, maar de rechtschapenheid vermindert'', aldus de Amerikaan.

Mogelijk speelden de slechte resultaten van Buffetts beleggingsfonds een rol bij zijn litanie aan klachten, maar dat de controle op de totstandkoming van de winstcijfers mager is, lijdt geen twijfel. ,,Op de handelswerking op de beurs wordt inmiddels veel toezicht gehouden, maar er is veel minder controle op de kwaliteit van de financiële informatie. Vreemd want juist op basis van die informatie wordt gehandeld'', stelt voorzitter Johan van Helleman van de Raad voor de Jaarverslaggeving.

Van Helleman bepaalt met zijn Raad de spelregels van het boekhouden in Nederland, niet onbelangrijk in een tijd waarin een tegenvallende winstgroei met een koersval van soms wel tien procent wordt afgestraft. Hoe dat resultaat tot stand is gekomen – al of niet via technische ingrepen – lijkt in de praktijk van minder belang.

Elk bedrijf manipuleert met zijn winstcijfers, alleen de een wat meer dan de ander, zo luidt een ongeschreven wet in de accountancy. Reden voor Van Helleman om te pleiten voor een orgaan dat beleggers beschermt tegen al te creatieve boekhouders. ,,Het grote probleem is dat er in Nederland nauwelijks sancties bestaan tegen winstmanipulatie. De Raad voor de Jaarverslaggeving heeft geen enkele bevoegdheid om in een schandaal te duiken'', aldus de accountant bij KPMG. ,,Het ernstigste wat een bedrijf kan overkomen is een klacht van een belanghebbende bij de Ondernemingskamer, maar zo'n proces duurt jaren en komt mede daarom zelden voor.''

Toch zijn er alle redenen om juist nu kritisch toe te zien op de cijferaars. ,,Concerns zijn door hun internationale activiteiten en door allerhande complexe financieringen veel minder doorzichtig geworden. Ook de verschuiving van productie naar diensten maakt de boekhouding veel ingewikkelder: vroeger ging er een grondstof in en kwam er een product uit, hetgeen gemakkelijk te waarderen is. Maar hoe bepaal je de waarde van de resultaten van een onderzoeksafdeling'', vraagt Van Helleman zich af. ,,En door de toenemende druk van de financiële wereld zijn bedrijven zich erg bewust van het belang van goede cijfers.''

Schoolvoorbeeld van een sterke toezichthouder is de Amerikaanse Securities and Exchange Commission (SEC), waar elk beursfonds in de Verenigde Staten beducht voor is, ook al vindt Warren Buffett de controle blijkbaar nog tekortschieten. Zo werd de Nederlandse automatiseerder Baan, onder meer genoteerd aan het New-Yorkse Nasdaq, tot twee keer toe gedwongen om de presentatie van de (rammelende) kwartaalcijfers uit te stellen. ,,Wanneer automatiseerder Baan niet in Amerika een beursnotering had gehad, had het beursfonds op dit moment misschien wel heel wat minder in de problemen gezeten'', aldus Van Helleman. Volgens de toezichthouders in de VS zou Baan omzet (en winst) te vroeg hebben geboekt, iets waarover in Nederland nauwelijks gedragsregels bestaan.

Ook de Raad probeert spelregels op te stellen, maar door het ontbreken van het sanctiekarakter ontbreekt het dwingende imago van de SEC. Toch hebben de besluiten van de Raad (bestaande uit werkgevers, werknemers en accountants) grote invloed in het Nederlandse bedrijfsleven, omdat de meeste beursfondsen (en hun accountants) zich tot nu toe redelijk neerleggen bij zijn regels.

Zo neemt de Raad de normen van het International Accounting Standards Committee over die de winstniveaus van Nederlandse bedrijven ernstig zullen aantasten. In de nieuwe eeuw mogen bedrijven de overnamepremie (de zogeheten goodwill) niet meer van hun eigen vermogen aftrekken, maar moeten dat bedrag – via afschrijvingen gedurende maximaal 20 jaar – als kosten van de winst aftrekken. ,,Nederland is ongeveer het enige land waar de goodwill van het eigen vermogen mag worden afgeboekt'', aldus Van Helleman. ,,Op die manier maak je van de balans een farce, want na veel overnames kan het eigen vermogen negatief worden, waardoor dan feitelijk sprake is van een faillissement.''

Ook de nieuwe regels rond het nemen van voorzieningen hebben voor veel bedrijven gevolgen voor het winstniveau. Vooral de financiële concerns hebben de laatste (uitstekende) jaren heel wat appeltjes voor de dorst verzameld, waardoor de winst in mindere tijden op een acceptabel niveau kan worden gehouden. In het kader van het millenniumprobleem, de euro of de aanhoudende lage rente besluiten banken en verzekeraars miljarden guldens opzij te leggen. Waarvoor en wanneer die voorzieningen precies worden gebruikt, blijft voor de buitenstaander onduidelijk. ,,En dus merkt niemand het dat een bedrijf in mindere tijden uit de voorzieningen put en mogelijk zelfs verliesgevend is'', aldus Van Helleman.

Ook de tendens om zoveel mogelijk posten buiten de balans te houden (off-balance financiering) ontneemt de buitenstaander het zicht op de gang van zaken. Volgens een recent onderzoek van de zakenbank Merrill Lynch staan de grote beursfondsen voor zo'n 26 miljard gulden in het krijt bij leasebedrijven. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld hun hoofdkantoor verkopen aan een leasebedrijf, waarna dezelfde huisvesting weer wordt gehuurd. ,,Door meer cijfers buiten de balans te brengen krijgt de buitenstaander minder zicht en wordt de kans op verrassingen dus groter'', aldus Van Helleman. Een ander effect van het leasen is het terugbrengen van het vermogen (balanstotaal): bij een ongewijzigde winst krijgt de rentabiliteit een duwtje in de rug. Zo stijgt de stabiliteit (winst als percentage van het balanstotaal) zonder dat er meer geld binnen hoeft te komen.

De groeiende populariteit van het leasen maakt de rapportage van de winst sowieso kneedbaarder. ,,Bij een copierfabrikant worden de meeste apparaten voor een aantal jaren, bijvoorbeeld 3 of 5 jaar, `verleased'. Maar de vraag is wanneer zo'n bedrijf de omzet en de winst neemt''. Volgens de accountant bestaan daar in Nederland nauwelijks regels voor.

Jaarlijks komt de Raad voor de Jaarverslaggeving met een dik boek met bijgewerkte richtlijnen, waar in de `do's and don'ts' worden uitgelegd. De vetgedrukte uitspraken zijn min of meer verplicht, al worden ze soms door de werkelijkheid ingehaald. In de aanloop van de euro en het millennium was de raad twee jaar geleden te traag. ,,Veel bedrijven hadden al grote bedragen opzijgelegd, terwijl wij als Raad die voorzieningen juist aan banden wilden leggen.''

Ook met de nieuwe regels rond de behandeling van goodwill is de Raad laat, geeft de voorzitter toe. ,,De vraag is of onze eisen gelijke tred hebben gehouden met de maatschappelijke ontwikkelingen. Ook in Nederland zie je dat bedrijven de grenzen van het toelaatbare opzoeken. In de Verenigde Staten mag alles wat niet nadrukkelijk is verboden, maar daar kijkt dan ook een strenge regulator toe.''