Stuk met hoge missie over verbitterde adel

Als een stenen hakblok hangt de bovenverdieping van een jachtslot dreigend boven de hoofden van de spelers. Metselwerk en bouwstijl herinneren aan het koninklijke St. Hubertushof op de Veluwe. De speelvloer eronder – de salon van het slot – is aanvankelijk kaal en leeg, later liggen daar opengesneden dode jachtbuit, omgestoten glazen, zit er een negentigjarige kunstschilder in rolstoel dood te gaan. Een slachtpartij heeft zich ondertussen voltrokken, niet alleen op klein en groot wild, vooral ook tussen de leden van een grote, geperverteerde adellijke familie.

Dit is het toneelstuk Brak, geschreven door Frouke Fokkema in de regie van Theu Boermans, gespeeld door De Trust. Het realisme van het decor zet zich voort in de scherpgeslepen regie van Boermans. De voorstelling komt hard aan, Fokkema heeft een hoge missie: ze wil, om met de woorden van Louis Paul Boon te spreken, `mensen een geweten schoppen'. De hogere kring van gedegenereerde landadel waarin het stuk zich afspeelt, leeft nog altijd in de overtuiging dat het nationaal-socialisme de beste staatsvorm was, dat Hitler op Charlie Chaplin leek en dat het de joden nu eenmaal altijd om geld is te doen. Met grimmige humor, waardoor je hart ineenkrimpt, slijpt iedereen van grootouder tot kleinkind zijn of haar gevaarlijke gelijk. Het is alles na-oorlogse verbittering wat de klok slaat: aristocratie moest het veld ruimen voor het spook van democratie, jagen mag niet meer, butlers zijn niet gewillig. De voorstelling draait om Otto Horst, de stamvader die in het landgoed van gravin van Bleybergen tot Claerens zijn negentigste verjaardag viert. Uiteindelijk maakt hij zijn glorieuze entree in een rolstoel, half verlamd, geestelijk in de ban van het `Heil Hitler'.

Jappe Claes vertolkt de nazi-sympathisant met briljante finesse. De Utrechtse schilder Pyke Koch (1901-'91) stond model voor deze rol, wat een navrant werkelijkheidsgehalte geeft. Ter ere van het feest ontvangt hij een replica van zijn eigen schilderij, ooit opgedragen aan de Führer. Het vertoont verrassende gelijkenis met Kochs Zelfportret uit `37. Claes mimeert in zijn spel mooi het delicate evenwicht tussen dementie en luciditeit. Zijn rolstoel is als een troon op spaken. Iedereen schaart zich om hem heen.

Met de introductie van kunst als schuldeloos genre (`Kunst staat boven de politiek') egaliseert Fokkema feitelijk het drama. Ineens gaat het niet over goed of fout, verraad of loyaliteit, de angel van het anti-semitisme. Otto Horst mijmert hardop over zijn Muze, een joods meisje. Heeft zij de oorlog overleefd? Het kleinkind dat deze vraag stelt, krijgt het antwoord: zijn grootmoeder, altijd achter een gezichtsmasker verborgen gebleven, ontpopt zich op de verjaardag als de joodse vriendin van de schilder. Hij verraadde haar, ze redde het.

Het is een coup-de-théâtre die het stuk weliswaar afrondt, de eindjes worden aan elkaar geknoopt. Toch vond ik geen ontroering. Fokkema is een streng mathematicus. Brak is gemaakt van ijzer, niet van vormgegeven gevoelens. Bovendien – het is haar aloude kwaal – is de geest van Thomas Bernhard al te nadrukkelijk aanwezig. Bij Bernhard komt alle woede en verontwaardiging van binnenuit, het is hèm persoonlijk aangedaan; Fokkema geeft mij de indruk met haar onderwerp en personages een verstandshuwelijk te hebben gesloten.

Dankzij Boermans' regie komen enkele acteurs en vooral actrices tot schitterende vertolkingen. Marisa van Eyle als barones van Vosbergen verbeeldt prachtig hoe zij een verloren vooroorlogse wereld van rijkdom en ondeugd nooit prijs kan geven. Ouderdom als vloek. Gravin van Bleybergen zelf, de muze, is voor Myranda Jongeling een bitse vrouw in het zwart. Harry van Rijthoven als zoon van de kunstschilder handelt in foute ideeën of het niets is. Zijn aalgladde gezicht maakt hem ongrijpbaar. Hij is het `brakst' van allen, smoezelig, leep. En ook gevoelloos. Dat laatste is, voor het toneelstuk als geheel, een gemis. De voorstelling hield zich op afstand, ik ontbeerde intimiteit.

Voorstelling: Brak van Frouke Fokkema door De Trust. Regie: Theu Boermans; spelers: Jappe Claes, Harry van Rijthoven, Myranda Jongeling e.a. Gezien 29/5 Trusttheater, Kloveniersburgwal, Amsterdam. Aldaar t/m 12/6.

Inl. (020) 5205320.