Kleurlingen: ooit niet blank, nu niet zwart genoeg

Woensdag gaat Zuid-Afrika naar de stembus om een nationaal en negen provinciale parlementen te kiezen. Een reportage uit de kleurlingengemeenschap van de Noord-Kaap.

Als de zon zakt achter de Oranjerivier verschiet de lucht boven Upington van roze naar paars. Het laatste licht strijkt langs de okergele stammen van de dadelpalmen op het Eiland Vakansie-oord. Jongens voetballen op vers gemaaid gras dat ruikt naar lange zomers, terwijl het hier toch winter is. En de bewoners van het township Rainbow gaan hun huizen in, na de warmte van een lome, luie zondag, die is doorgebracht met veel drank, rondhangen en nog meer drank. Sal nie haal nie heet de witwyn die ze bij liters achterover hebben geslagen.

Michael Esau (23) houdt zich in leven als vrijwillige bewaker van een parkeerplaats. Hij is afhankelijk van de fooien die gasten hem toestoppen. Hij gaat woensdag niet stemmen, zegt hij licht beschonken, want hij kon de acht rand (2 gulden 80) die het benodigde nieuwe identiteitsbewijs kostte niet missen. Maar àls hij kon stemmen, zou het zeker niet op het ANC zijn. ,,Mandela kan wat mij betreft hangen, hij heeft niets voor mij gedaan.''

Upington (60.000 inwoners) is een stadje in het noorden van de Noord-Kaap, de grootste en minst bevolkte provincie: ongeveer een miljoen inwoners op een oppervlakte vergelijkbaar met heel Duitsland. Men leeft er van de landbouw (druiven, zuidvruchten, katoen) en van de toeristenindustrie. Van hieruit kunnen avontuurlijke reizigers de Kalahariwoestijn in. Anders dan de naam doet vermoeden, is Upington een door-en-door Afrikaner stadje. De blanken, de kleurlingen, de zwarten en zelfs de Nigeriaanse gelukszoekers gebruiken het Afrikaans als voertaal. Even buiten de stadskom liggen de townships. Sommige bestaan uit krottenwijken, in de andere staan kleine, maar keurige arbeidershuisjes. Overal de typische straatverlichting uit oude tijden: enkele hoge lantaarnpalen verlichten met felle schijnwerpers het hele township.

Rainbow is een van de oudere buurten voor kleurlingen. Aan het einde van de middag woont iedereen er op straat, de kinderen spelen, dronkelappen slapen hun roes uit in de goot en de niet-zo-dronkenen zitten te kletsen op de stoep. Pukkelkop noemt een tandeloze vrouw zich en haar man stelt ze voor als Stokperdjie. ,,Het ANC beweert dat zij de huizen hier hebben gebouwd, laat me niet lachen. Dat hebben de Boeren gedaan. Onder hen hadden we het een stuk beter'', lalt Pukkelkop met dubbele tong, ,,ik stem op de Nationalisten.'' Haar eveneens bezopen overbuurvrouw gaat er woedend tegen in: ,,ANC, ANC'', roept ze. Pukkelkop reageert: ,,Jou ANC is `n kakstorie man.'' Er dreigt een volksoploop, de meeste buurtbewoners zijn voor de Nieuwe Nationale Partij. Buurvrouw druipt af. Een dikke moeke met een nest kleine kinderen onder haar rokken stemde in 1994 nog op het ANC: ,,Maar nu niet meer, ze hebben me bedrogen. Ik ga voor die partij van Jezus'' (African Christian Democratic Party, een splinterpartij).

Aan de andere kant van het spoor begint een nieuw township: Rosedale. Drie jongeren, Bram, Peter en Edith, zitten er voor hun huis te niksen. De zondagskrant Rapport ligt naast hen. Bram was als jongetje een fel aanhanger van het ANC, maar nu niet meer, hij is teleurgesteld. ,,Het ANC heeft zoveel beloofd. Beloftes, beloftes en er komt niets van terecht.'' Hij brengt zijn stem uit op `dubbel NP'. ,,Ik heb laatst met NNP-leider Van Schalkwyk gesproken toen hij hier op bezoek was. En hij zei dat dromen waarheid kunnen worden als je je best doet. Daar geloof ik in. Ik wil hotelmanager worden.'' Ook Edith geeft haar stem aan de NNP. ,,Het ANC doet alleen maar leuke dingen voor zwarte mensen. Kleurlingen tellen niet'', zegt ze. Alleen Peter komt er, zij het aarzelend, voor uit ANC te zullen stemmen. Bram plaagt hem en zegt dat de NNP in de Noord-Kaap een ,,grote zege'' zal behalen.

De kleurlingen hebben het moeilijk in het nieuwe Zuid-Afrika. Onder de apartheid had de gemeenschap een streepje voor kleurlingen werden beter behandeld dan zwarten, al waren ze nooit de gelijken van de blanken. Nu, onder de overwegend zwarte regering van het ANC, bestaat er geen officieel systeem van rassenscheiding, maar denken veel kleurlingen opnieuw dat ze niet voor vol worden aangezien. Vroeger waren ze niet blank genoeg, nu niet zwart genoeg.

Politiek vertaalt deze onvrede zich vooral in een keus voor de vroegere apartheidspartij, de (N)NP. De West-Kaap (hoofdstad Kaapstad) en de Noord-Kaap (Kimberley) zijn de enige twee provincies waar de NNP in 1994, vooral dankzij de `gekleurde stem', het ANC weerstand kon bieden. In de West-Kaap versloegen de `Nats' hun rivalen ruim: 23 zetels tegen 14 voor het ANC. In de Noord-Kaap was het ANC in 1994 het grootste: 15 zetels, maar de NNP kwam met 12 dicht in de buurt. Volgens peilingen zal het ANC de NNP ditmaal veel dichter op de hielen zitten in de West-Kaap. Mocht de NNP de West-Kaap inderdaad verliezen, dan zou dat een enorme klap, mogelijk de doodklap voor die partij zijn.

Op een speelterrein aan de Vlasblomsingel in Upington houdt het ANC, drie dagen voor de verkiezingen, alvast een `oorwinningsrally', waar de provinciale ANC-leider in zijn grote zilvergrijze Mercedes komt voorrijden. Hij spreekt mooie woorden: ,,Ons is nie tevrede solank er nog een persoon geen werk het nie, solank een persoon nog een leeg maag het.' `Viva Viva ANC' scanderen zijn aanhangers. Een man die in een T-shirt van concurrent UDM verschijnt wordt met harde hand van het terrein verwijderd. `Samewerking bring verandering' staat op een ANC-spandoek dat om de glijbaan is gedrapeerd.

De kleurlingen van de Noord-Kaap vertonen de typische trekken van de San (de Bosjesmannen): geloken ogen, gelige huidkleur en plukkig kroeshaar. Door de eeuwen heen vermengden blanken, Hottentotten, Maleiers en Bosjesmannen zich tot een bevolkingsgroep die nu door het leven gaat als `kleurlingen'. Van de Bosjesmannen zelf is nog een kleine authentieke gemeenschap over in de Kalahariwoestijn in het uiterste noorden van de Noord-Kaap, waar de ANC-autoriteiten hen alle vrijheid geven traditioneel te blijven leven. Onlangs kreeg de gemeenschap een groot gebied bij Twee Rivieren terug, waarvan ze door de apartheidsregering waren verdreven. Daarom vindt Sarah Koetzee uit Rosedale dat de kritiek van veel stadgenoten op het ANC onterecht is. ,,De mensen zien hun eigen verworvenheden niet'', zegt ze met een enorme drankkegel om zich heen, ,,we hebben onze grond teruggekregen en vooral onze waardigheid.'' Sarah laat een harde boer ten afscheid.