De Haagsche Staat

KRACHTMETING TUSSEN DRIE LIBERALE HEREN

Wie is de baas in de VVD?

Ze zeggen Hans Dijkstal.

Wie maakt het meeste lawaai in de VVD?

Zonder twijfel Hans Wiegel.

En wie spreekt het deftigst over de VVD?

Natuurlijk Frits Bolkestein.

Ze waren er afgelopen weekeinde op het VVD-congres in Rotterdam alledrie. Een leider die zijn macht nog moet vestigen, een oud-leider die maar geen afstand kan nemen van de macht, en een leider-in-ruste die nog graag een stempel op de partij zet.

Het was een krachtmeting tussen drie heren daar in het World Trade Centre. Ogenschijnlijk ging het er beschaafd aan toe, maar wie goed oplette zag ook een vlijmscherp steekspel. Met als inzet wie het in de partij voor het zeggen heeft.

Ademloos had de partij toegekeken hoe Hans Wiegel zich in zijn `nacht' en de dagen erna manifesteerde. En niemand die het tegen hem had opgenomen. Want ja, de mensen in het land hadden zich via de brievenrubrieken en de post voluit achter Wiegel geschaard. En wie in de partij beschikte verder over zulke hulptroepen?

Maar leuk vonden ze het niet, deze dissidente actie. Voor je het wist was het ruzie in de tent, viel de partij weer in kampen uiteen. Voor je het wist waren die akelige jaren tachtig, toen ongeveer iedereen met iedereen ruzie had, weer terug. En bovendien tastte de verreikende tegenstem van Hans Wiegel het nog zo broze leiderschap van Hans Dijkstal geweldig aan. Want als VVD'er was Dijkstal tegen een correctief referendum, maar als minister in Paars-I had hij keurig het regeerakkoord uitgevoerd. Weg met het referendum was ook zoiets als weg met Hans Dijkstal. Frits Bolkestein had het met Wiegel zover niet laten komen, zo liet hij na de nacht in kleine kring weten. Maar zijn leerling Dijkstal moest zich laten welgevallen dat Wiegel, de criticus van Paars, het referendum wegpoetste. Alsof er geen verkiezingsprogramma en geen regeerakkoord bestonden.

HOE PAKT DIJKSTAL HANS WIEGEL AAN

Hoe pak je Wiegel aan als je Dijkstal heet? Met fluwelen handschoenen. Dus drink je eerst voor het oog van de camera een kop koffie en schaterlach je er samen een paar grappen doorheen. Daarna laat je je partijvoorzitter aankondigen dat de leiding van de partij voornemens is om de Eerste-Kamerfractie in de toekomst te binden aan de afspraken in het regeerakkoord. Hoe je dat gaat doen, zeg je er niet bij, weet je misschien ook nog niet eens. Maar het is wél een duidelijk signaal aan de partij. Zonder dat je Wiegel openlijk afvalt, zonder dat je aanstuurt op een confrontatie, laat je gezegd zijn dat zijn solo-actie niet kon.

Hoe pak je Wiegel aan als je Bolkestein heet? Met grove hagel. Eerst sta je voluit stil bij de successen van de jaren negentig, de jaren dat het met de VVD – zonder Wiegel – uphill ging. En vervolgens leg je uit waaraan VVD'ers moeten voldoen. Je zegt dat ,,wij altijd goed zijn voor onze handtekening''. Dat zoiets simpel een kwestie is van politiek fatsoen. En je zegt dat individuele VVD'ers ook het belang van de partij in het oog dienen te houden. Nee, je noemt Wiegel niet, maar je bent wel verrekte duidelijk in je toelichting. Want, zeg je: als de VVD ooit de grootste partij wil worden, en daar twijfel je zelf geen moment aan, dan kan dat alleen als individuele VVD'ers het spel volgens de regels spelen. Hoe ze dat moeten doen? Gewoon: door hun persoonlijke gevoelens naar het tweede plan te schuiven, door teleurstelling te accepteren, ijdelheid te onderdrukken en ja, door over gevoelens van naijver heen te stappen.

En Wiegel? Hoe gedraag je je tien dagen na je `nacht' als je Wiegel heet? Je doet ontspannen, praat eens met deze en gene en je blijft steeds beminnelijk. Nee, zeg je tegen de media: je voelt je niet aangesproken door de woorden van Bolkestein. Waarom zou je? En nee, zeg je tegen de media, je ziet niks in het binden van de senaat. Want dat gaat, weet je zeker, tegen de tijdgeest in. Mensen willen nu eenmaal helderheid, waarom had je anders een kleine duizend brieven ontvangen?

EN HOE VESTIGT DIJKSTAL DE MACHT

Wie is de baas in de VVD? Met de peilingen in de rug, die de VVD geen verlies voorspellen, is dat vooralsnog Hans Dijkstal. Maar Dijkstal moet zijn gezag nog vestigen. In de fractie zijn ze heel gelukkig met hem: hij is bindend en hij is sociaal. En hij is als teamspeler een verademing na de Einzelgänger Frits Bolkestein.

Maar sympathie alleen is geen basis voor leiderschap. Zeker, ze vinden hem slim, hij delegeert makkelijk, maar kan hij ook tegenkrachten weerstaan? De VVD kent geen vleugels, alleen maar vlerken, zei Hans Wiegel ooit. Maar waar staat de `paarse' Dijkstal zelf? En waar staat de `paarse' Dijkstal als paars onverhoopt ten einde komt: als de lijmpoging mislukt en de PvdA een rompkabinet met de VVD afwijst? Is hij dan niet meer dan de tussenpaus waarvoor hij vorig jaar augustus bij zijn aantreden door menigeen binnen en buiten de partij werd gehouden? De zoon van Bolkestein, die niet uit diens schaduw is gekomen.

Het was opmerkelijk dat minister De Grave vrijdag, aan de vooravond van het VVD-congres, in een interview in de Volkskrant de aanval op Wiegel inzette. Nee, de nacht van Wiegel zou niet meer zijn dan een rimpeling in de parlementaire geschiedenis. En ja, de senaatsfractie moest worden gebonden aan stevige afspraken. Hier sprak niet de minister van Defensie, maar de behendige politicus uit de school-Nijpels, de school die het strategisch monisme uitvond. De Grave weet als geen ander dat je het spel tactisch moet spelen en De Grave is als geen ander gericht op scoren. Maar voor wie scoorde hij hier: voor zichzelf of voor zijn fractieleider? In ieder geval sprak hij, waar de vice-premier, Annemarie Jorritsma, zweeg. Interessant om te volgen hoe dat de komende tijd gaat.

En Hans Dijkstal zelf? Hij debuteerde op het congres als partijleider met een speech die handelde over weidse begrippen als integriteit, loyaliteit en respect. Het klonk keurig, geen liberaal die er bezwaar tegen had, maar hier klonk nog niet de vaste lijn van een vanzelfsprekende leider. Wiegel heeft het, Bolkestein maakte het en voor Hans Dijkstal moet de echte test nog komen. Wie zei daar dat de VVD bij uitstek een slecht-weer-partij is?