Fotomania

Het is een groot en meeslepend streven om een tweedimensionaal beeld te maken dat staat voor zovele andere beelden. Vaak lukt dat met iets dat juist dichtbij huis en hart ligt; het persoonlijke minimum dat universele betekenis verwerft. Zelden laat het zich in Tasmanië vinden of in gebeurtenissen die op zichzelf al groot en meeslepend zijn. Het markante heeft zo zijn beperkingen.

De fotograaf Martin Luijendijk (1958), die eerder een serie met tuinhuizen en boerenerven produceerde, maar nu grote kleuropnamen laat zien bij Fotomania in Rotterdam, wilde dat persoonlijke facet verre overstijgen. Er moesten foto's te maken zijn, dacht hij, over thema's als De Landbouw, De Stad, Het Wonen, Het Vervoer, die - de hoofdletters zeggen het al - voor alle landschappen, steden en wegen zouden staan. Maar hoe bereik je dat archetypische beeld, zonder al te veel pretenties?

De recente navolgers van de conceptuele Becher-Schule en die van de `Scherpte-School' van fotograaf Hans Aarsman, hebben eigenlijk steeds het tegenovergestelde gedaan. Heel neutraal een bouwwerk of een pseudo-willekeurige straathoek fotograferen en dan later op de afdruk ontdekken wie of wat zich precies achter de vitrages ophoudt.

Die veelheid aan details van de Scherpte-School kom je bij Luijendijk niet tegen. ,,Dat die wijze van fotograferen voor de werkelijkheid staat, is een mythe'', zegt hij. ,,Veel fotografen zijn nu juist weer op zoek naar dat wat in je ooghoeken ontsnapt; dát is pas de realiteit.'' Hoewel hij met zijn technische camera binnen een enkel beeld elke Blokker-bloempot op een willekeurig raamkozijn zou kunnen scherp stellen, doet hij, inderdaad, het tegenovergestelde van wat lang `en vogue' was. Hij laat zien wat het menselijk oog ziet. En in tegenstelling tot de mogelijkheden van een technische cameralens, zoomt een oog op iets specifieks in, terwijl de rest van het blikveld zich hult in een nevel van half-zijn.

Zo kan er nu aan de wand een bovenaanzicht van Parijs opdoemen, dat voor De Stad staat. Halverwege het panorama is weliswaar ingezoomd op wat een boulevard moet zijn, maar visuele aanknopingspunten - de Sacre Coeur, de Tuilerieën, het Pantheon - ontbreken. We kijken blijkbaar naar een willekeurige, westerse metropool die zich verder links, rechts, boven en onder, uitstrekt in een wazig, architectonisch netwerk van oneindigheid, en die tóch dankzij die messcherpe boulevard niet irritant in soft focus wegzwijmelt.

Datzelfde procédé is toegepast op een woonwijk in Turkije, een opgraving in Biblos en een snelweg op pijlers, die elk ietwat heuvelachtige land wel ergens in een vallei te bieden heeft. Nergens is een mens te bekennen, want ,,mensen leiden alleen maar af'', vindt Luijendijk. Behalve de stilte en verlatenheid die daar het gevolg van zijn, leveren deze een tot anderhalve meter brede bovenopnamen door dat aanscherpen ook schaalmisleiding op. Misschien is die woonwijk in Izmir alleen maar de maquette van een miezerige buitenwijk met eenvormige hoogbouw, die - en dat hoop je dan - nooit werkelijk gestalte heeft gekregen.

Mede-exposant Otto Snoek heeft voor het contrast gezorgd. Met een halfkleinbeeld-camera legde hij de meest uiteenlopende, heftig gekleurde fenomenen van het grootstedelijke bestaan vast; van krankzinnige etalages met voetzolen en bruidsgeluk tot horden haastige werknemers en intieme café-onderonsjes. Niet hap-snap, zoals de veelheid doet vermoeden, maar, net als Luijendijk, heel uitgekiend. Dagenlang moest hij soms zoeken naar het beeld dat op hetzelfde rolletje aansloot op het vorige, in de veronderstelling dat de combinatie meer is dan de som der delen.

Wat Snoek aan eigen associaties blootgeeft, laat Luijendijk in het midden. Daarom zou ik thuis graag naar dat heuvelachtig uitzicht van hem kijken: die keurig ritmisch geordende boomgaard, die zo ver het oog reikt, vredig, stil en eindeloos alleen maar ligt te wachten op wat regenwater. Waar die vlakte precies ligt en wat er precies op groeit, kan me niet schelen. Zó en niet anders zal De Boomgaard er voortaan uitzien.

T/m 27/6 bij Fotomania, Hoornbrekersstraat 22, Rotterdam. Open: do. t/m zo. 12-17 uur.