Bananenindustrie in de knel

Bananenproducent Chiquita likt na de orkaan Mitch, die vorig jaar Midden-Amerika teisterde, zijn wonden. De enorme schade heeft de resultaten van Chiquita fors gedrukt. Intussen dient zich een nieuwe dreiging aan: het Panama-kanaal gaat over in Panamese handen.

Met grote bulldozers voert Chiquita een race tegen de klok. Langs de rivier de Ulúa, in de vallei van Sula in het noorden van Honduras, worden in versneld tempo dijken opgeworpen die de uitgestrekte bananenplantages moeten beschermen tegen snel wassend water. Het regenseizoen is vorige week begonnen en, zoals burgemeester Roberto Larios van San Pedro Sula zegt, ,,er is veel minder voor nodig dan `Mitch' om grote problemen te veroorzaken''.

Mitch, de orkaan die vorig jaar november tot een ramp leidde in verschillende Midden-Amerikaanse landen, vaagde in een paar dagen tijd het grootste gedeelte van de bananenproductie weg in de vallei van Sula. De infrastructuur in de vallei is ten dele hersteld, maar gevreesd wordt dat nieuwe regenval de provisorische reparaties teniet zal doen en het water opnieuw vrijspel zal krijgen.

Een nieuwe natuurramp zou de nekslag kunnen betekenen voor individuele bananenproducenten, maar wellicht ook voor de Tela Railroad Company, de Hondurese vestiging van Chiquita Brands International. ,,Het bedrijf kan niet nóg een ramp aan'', stelt German Zepeda, woordvoerder van de associatie van vakbonden in de Latijns-Amerikaanse bananenindustrie. De cijfers van Chiquita weerspiegelen de sombere situatie waarin de bananengigant, mede door Mitch, terecht is gekomen. Over 1998 leed Chiquita, ondanks een verhoging van de productiviteit en een verlaging van de transportkosten, een nettoverlies van 18 miljoen dollar. Het aandeel Chiquita, begin jaren negentig nog rond de 40 dollar waard, sloot gisteren op Wall Street op ruim 8 dollar.

De afgelopen vijf jaar hebben laten zien hoe kwetsbaar de bananenplantages in de vallei van Sula zijn. In totaal werd de regio in deze tijd vier maal getroffen door overstromingen, waarbij die van vorig jaar de ernstigste was. Desondanks is Chiquita bezig met een ambitieus programma van wederopbouw in de vallei van Sula. Tijdens Mitch werd ruim 7.000 hectare bananenplantage vernield. Daarvan zal 85 procent opnieuw geschikt worden gemaakt voor productie. De overige 15 procent is door erosie en de verandering van de loop van de rivier de Ulúa voor langere tijd ongeschikt voor de bananenteelt geworden.

Naast het opwerpen van dijken bouwt het bedrijf computergestuurde was- en verpakkingsinstallaties, die van de Tela Railroad Company in één klap het modernste bananenbedrijf in de regio moeten maken. Per hectare investeert Chiquita volgens waarnemers tussen de 17.000 en 22.000 dollar in deze rehabilitatie. Het doel is om begin volgend jaar een eerste oogst te hebben. Als het weer het toelaat.

De Tela Railroad Company wenste zelf, ondanks verschillende verzoeken, geen commentaar te geven op de huidige stand van zaken. Een agro-analist in La Lima, de vestigingszetel van het bedrijf, verklaart de keuze van Chiquita om ondanks de ongewisse situatie opnieuw te investeren in de vallei van Sula uit een viertal strategische overwegingen die door de wereldbananenmarkt worden ingegeven.

Duizenden plukkers zijn vertrokken

Chiquita vreest volgens de analist dat Ecuador, met vier miljoen dozen per week de belangrijkste producent van bananen in Latijns Amerika, op het punt staat de toppositie te verliezen. De aanhoudende financiële crisis in het land dreigt de economie te ontwrichten. Maar zo mogelijk nog zorgelijker voor de bananenmultinational zijn de ontwikkelingen rond het Panama-kanaal. Het kanaal gaat eind dit jaar over in Panamese handen. Gevreesd wordt dat de tarieven voor doorvaart dan drastisch zullen worden verhoogd. Ondanks de aanzienlijk lagere loonkosten in Ecuador ten opzichte van die in Midden-Amerika zou de prijs van een doos bananen voor de Amerikaanse oostkust daardoor te hoog oplopen, zo luidt de redenering.

Op de wereldbananenmarkt is Chiquita bovendien in een felle concurrentiestrijd verwikkeld met Standard Fruit (de Dole-banaan) en, in mindere mate, met Del Monte. ,,Chiquita wil Honduras niet aan de concurrentie overlaten'', zo stelt de analist. Als vierde overweging voor de herinvestering in Honduras noemt de analist het element risicospreiding. In de weersgevoelige bananenproductie is nooit te voorspellen waar de volgende natuurramp zal plaatshebben.

Intussen gooien vele onafhankelijke bananenproducenten in de vallei van Sula het bijltje erbij neer. Velen stappen over op het minder kwetsbare suikerriet. De van de Tela Railroad Company en Standard Fruit afhankelijke `onafhankelijke' producenten moeten eerst wachten tot de bedrijven hun eigen plantages hebben hersteld voordat ze zelf weer kunnen gaan leveren. Zo'n 25.000 werknemers in de Hondurese bananenindustrie zijn als gevolg van Mitch tijdelijk werkeloos geworden. ,,Bij Chiquita alleen al werkten 2.300 vrouwen, vooral bij de verpakking'', zegt vakbondsman Germán Zepeda. ,,Zij waren de eersten die werden ontslagen, maar zullen de laatsten zijn die weer aan het werk gaan.'' De komende automatisering bij Chiquita in Honduras zal bovendien leiden tot een inkrimping van het personeelsbestand.

In Finca Cobb, één van de vele plantages van Chiquita langs de rivier de Ulúa, werkt de 58-jarige Juan José Meléndez na een schorsing van vier maanden nu aan het opruimen van de restanten van de oude plantage. Hij en 43 anderen in Finca Cobb verdienen daarmee 52 lempira per dag, zo'n acht gulden. Maar ruim 250 andere bananenplukkers hier zitten zonder werk. ,,Duizenden plukkers zijn weggegaan, vooral naar de Verenigde Staten'', zegt Meléndez. Vakbondsman Zepeda noemt een aantal van 1.500 werknemers die na Mitch de rehabilitatie van de plantages niet wilden of konden afwachten. Geen van de 5.500 werknemers van de Tela Railroad Company is ontslagen. Het bedrijf stelde velen een overbruggingslening ter beschikking. ,,Dat was het enige alternatief'', zegt Zepeda, die verwacht dat de bonden te zijner tijd over terugbetaling van de leningen kunnen onderhandelen.

De sociale gevolgen van Mitch in de bananensector laten zich vooral zien bij de producenten van platanos, bakbananen. Dit zijn in de vallei van Sula zo'n zevenduizend kleine eenmansbedrijven van boeren die op of net onder het bestaansminimum leven. Velen hebben met Mitch alles verloren wat ze bezaten. Intussen moet bananenland Honduras zijn bakbananen – tot voor kort een vast onderdeel van het dagelijks menu – importeren uit buurlanden. Op de lokale markt is de prijs van een bakbanaan inmiddels vertienvoudigd.