Verbeten antisemiet geeft niet op in Auschwitz

In Polen is gisteren een wet van kracht geworden die voor altijd een eind moet maken aan de `Auschwitz-rel': vanaf gisteren mag er bij vroegere concentratiekampen niet meer worden gebouwd en dus moet het woud van kruisen rond Auschwitz verdwijnen.

De Poolse regering heeft alle katholieken van goede wil beleefd verzocht de kruizen bij het concentratiekamp Auschwitz, op één na, weg te halen. Maar ze staan er nog. Het zeven meter hoge `pauselijke' kruis staat in het midden. De bijna driehonderd uit ruw berkenhout gesneden kleinere kruizen erom heen.

Een pure provocatie, zegt de Poolse regering, die in de affaire de geheime hand ziet van oude communistische krachten uit Rusland. Een strijd op leven en dood, zegt de activist Kazimierz ´Switon, die de kruizen wil verdedigen tegen joden en vrijmetselaars die van plan zouden zijn om zich meester te maken van zijn vaderland.

De hoek van het voormalige vernietigingskamp Auschwitz waar het kruizendrama zich afspeelt heet Zwirowisko. Het is een grindafgraving waar Duitsers in de oorlog 152 Polen executeerden. Nu staat er een groot hek om het terrein, volgeplakt met antisemitische teksten en gedenkplaten voor de slachtoffers.

Kazimierz ´Switon zit achter het hek in een oude caravan en bestookt vriend en vijand met dreigende boodschappen via een krakende luidspreker. Een groepje fanatieke aanhangers loopt af en aan. ,,Hier zijn helemaal geen joden omgekomen. De joden zijn in Birkenau vergast, niet hier. Dit is de grond van Poolse martelaren'', roept één van hen.

´Switon zelf weigert met de pers te spreken. ,,Alle media zijn joods. Ook de Nederlandse'', weet hij zeker. ´Switon ligt niet allen met de joden overhoop maar ook met de katholieke kerk in Polen, die zich vorige zomer na enig aarzelen van zijn acties in Auschwitz distantieerde. Volgens de vlugschriften aan het hek is het Poolse episcopaat geïnfiltreerd door joden die in de oorlog liefdevol zijn opgevangen door Poolse katholieken en sindsdien in het geheim samenspannen tegen de kerk. In hoge kerkkringen geldt de fanatieke katholiek in Auschwitz als `niet goed bij zijn hoofd'.

Foto's uit de jaren vijftig en zestig tonen een totaal verwaarloosd Zwirowisko. Het hoorde officieel bij het Auschwitz-complex, maar maakte nooit deel uit van het museum. De grindafgraving deed dienst als opslagplaats, het drie verdiepingen hoge gebouw uit rode baksteen dat ernaast stond zakte langzaam maar zeker in elkaar. Pas in 1979 bleek er iemand belangstelling te hebben voor het terrein. Niet zozeer voor de grindafgraving waar de Poolse krijgsgevangenen werden geëxecuteerd, als wel voor het rode bakstenen gebouw. Het terrein werd onder onopgehelderde omstandigheden juridisch losgemaakt van de rest van het complex en overgedragen aan de orde van de Karmelitessen, die er in 1984 hun intrek namen.

Het pauselijk kruis dat nu op het omstreden terrein staat werd in 1979 opgericht in Birkenau, enkele kilometers van Auschwitz, ter gelegenheid van het eerste pausbezoek. Na de mis in Birkenau werd het kruis opgeborgen. Pas in 1989, na de val van het communisme, kwam het weer te voorschijn op het terrein van de nonnen. Joodse organisaties reageerden verontwaardigd. Het torenhoge kruis werd als provocatie ervaren en maakte het religieuze joden onmogelijk om in Auschwitz te bidden voor de doden. Zowel het kruis als het klooster was onderwerp van jarenlange controverse. In 1996 leek daar een einde aan te komen toen de nonnen op aandrang van de paus de omstreden plaats verlieten. Het kruis lieten ze staan.

De regering-Buzek probeerde vorige zomer een einde te maken aan de controverse door het terrein te onteigenen. Maar nog voor ze enige actie kon ondernemen was daar plotseling de extreem-nationalistische katholiek ´Switon, die eerst tientallen en vervolgens honderden nieuwe kruizen naar het terrein sleepte en zich ingroef voor een confrontatie met de autoriteiten.

,,Wij hebben altijd rekening gehouden met een provocatie, maar we dachten eerder dat het langs de Pools-Oekraiënse grens zou zijn.'' Agnieszka Magdziak-Miszewska maakt deel uit van het kabinet van premier Buzek en is speciaal adviseur inzake Auschwitz. Ze ziet een duidelijk verband tussen de rel in Auschwitz en pogingen van Polen om aansluiting te zoeken bij de Euro-Atlantische gemeenschap. ,,De regering wist dat er in het jaar dat Polen toe zou treden tot de NAVO iets stond te gebeuren. Door wie? Door kringen van voormalige geheime diensten in Polen en Rusland natuurlijk.''

Wie er in 1979 met het terrein en het kruis is gaan spelen weet ze niet, maar wel weet ze dat de ontwikkelingen van het afgelopen jaar duidelijk in scène zijn gezet. Centrale figuur blijkt niet ´Switon, maar ene Mieczyslaw Janosz, die, vlak voor de nonnen zich in 1996 terugtrokken, beslag wist te leggen op het terrein en er een groot hek omheen zette. Janosz is één van de gebroeders Janosz die vroeger berucht waren. In opdracht van de Poolse geheime dienst pleegden ze in het buitenland roofovervallen om fondsen te verwerven. Janosz is inmiddels een gefortuneerd man en hoeft het volgens Magdziak niet om het geld te doen. Het plotseling opduiken van Janosz in de Auschwitz-affaire in 1996 kan in haar ogen geen toeval zijn.

Het antwoord van de regering-Buzek op de `provocatie' is de gisteren in werking getreden wet op `de bescherming van het terrein van vernietigingskampen'. De wet bepaalt dat een gebied van maximaal honderd meter rondom Auschwitz en andere vernietigingskampen vrij dient te zijn van iedere bouwactiviteit. De kruizen moeten dus weg, althans de kleinere. Bij wijze van compromis (tegenover conservatieve katholieken in en buiten de regering) mag het pauselijk kruis voorlopig blijven staan.

De Poolse regering wil de gênante kwestie oplossen voordat Johannes Paulus II op 5 juni weer naar Polen komt. De wet heeft daartoe de weg vrijgemaakt: die moet het bewijs zijn van het democratisch gehalte van de Poolse rechtsstaat. Uit Rome komen echter berichten dat de paus de kwestie zelf wil oplossen en de gelovigen, inclusief ´Switon en zijn aanhang, zal vragen om een gebaar van verzoening.