Voorzichtige verzoener

Johannes Rau (68) ziet met zijn verkiezing tot president van de Duitse Bondsrepubliek een lang gekoesterde droom in vervulling gaan. De prominente sociaal-democraat en jarenlange Landesvater van Noordrijn-Westfalen wil in het voetspoor treden van de door hem bewonderde voorganger Gustav Heinemann, de eerste sociaal-democratische president (1969-1974) – zijn mentor en vaderlijke vriend.

Net als Heinemann wil Rau een president van alle burgers zijn, een president van alle Duitsers. ,,Ook van degenen die zonder Duits paspoort bij ons wonen en werken'', zei Rau zondag direct na zijn verkiezing. Hij verwees daarbij naar het eerste artikel in de vijftig jaar oude grondwet, waarin de ,,waarde van mensen onaantastbaar'' wordt genoemd.

Zijn uitspraak was tegen het zere been van de Beierse CSU, die met de CDU maandenlang campagne voerde tegen het dubbele staatsburgerschap. Maar Rau deed zijn uitlatingen weloverwogen. De Oost-Duitse kandidate Dagmar Schipanski mag het tegen Rau hebben afgelegd, ook de nieuwe president ziet het als zijn belangrijkste taak de mentale kloof te slechten, die er bijna tien jaar na de hereniging nog bestaat tussen Oost- en West-Duitsers.

,,Zowel in Oost- als in West-Duitsland is onderschat hoe groot de invloed van de twee verschillende systemen is geweest'', zei Rau eerder, die zelf vele jaren voor de Wende intensieve contacten had met Oost-Duitse burgers en dissidenten. Vooral de geringe mate aan democratische gezindheid in Oost-Duitsland, die telkens weer uit onderzoeken blijkt, en de vijandige reacties tegen buitenlanders baren Rau zorgen. Hij wil zich ervoor inspannen, dat Oost-Duitsers op alle terreinen dezelfde kansen krijgen als West-Duitsers.

Als president wil Johannes Rau vooral een verzoener zijn. Liever `verbroederen dan veranderen' is zijn motto. Niet voor niets is zijn bijnaam Broeder Johannes. Als overtuigd christen zingt Rau eerder Lof zij den Heer dan de Internationale.

Als jarenlange minister-president van Noordrijn-Westfalen (bijna twintig jaar) was Rau geliefd, vooral vanwege zijn vermogen tot integratie. Rau staat voor continuïteit in een samenleving die moeite heeft sociaal en economisch te vernieuwen. In hoeverre Rau de aangewezen persoon is die Duitsland bij deze mentale omslag een steun in de rug kan geven, moet blijken.

Sommige commentatoren zijn sceptisch. ,,Van Johannes de Voorzichtige is niet te verwachten, dat hij in zijn toespraken de Duitsers enthousiasmeert voor ongemakkelijke hervormingen, die het land nodig heeft'', schreef Die Zeit, die betwijfelt of Rau de hulpeloze moderniseerder en bondskanselier Gerhard Schröder van dienst zal zijn.

De functie van president mag in de Bondsrepubliek vergeleken met de Weimar-Republiek aanzienlijk zijn ingeperkt, het staatshoofd speelt een belangrijke morele rol. Vooral in tijden van politieke crises wordt van de president verwacht dat hij weet te overtuigen. De rood-groene regering heeft sinds haar aantreden vorig jaar, laten zien dat zulke crises niet bepaald zijn uit te sluiten.

Rau hoeft de Duitsers niet met stoutmoedige hervormingsplannen uit hun `Doornroosjeslaap' te wekken. Daarvoor zijn anderen gekozen. Wel zal hij in zijn nieuwe functie geconfronteerd worden met de uitzonderlijk hoge werkloosheid, vooral in Oost-Duitsland, met het gebrek aan buitenlandse investeringen, met de prijs van het kostbare sociale stelsel. Tegelijkertijd zal hij zich er als president voor verantwoordelijk voelen, dat veranderingen de maatschappij niet verscheuren. Het feit dat Rau meteen na zijn verkiezing een lans brak voor buitenlanders in Duitsland, toont aan dat hij er niet voor terugschrikt in zijn nieuwe rol ook nieuwe accenten te zetten.