De metropool prikkelt mateloos

Beeldend kunstenaar Alex Vermeulen liet in New York zes van zijn sculpturen aan uiteenlopende stadsbewoners zien. Hun verfilmde reacties vormen de basis van een omvangrijk project. In Antwerpen zijn de voorlopige resultaten te zien. ,,Het project kent geen limieten, alles is mogelijk,'' zegt Vermeulen.

Drie jaar geleden vertrok kunstenaar Alex Vermeulen voor enkele maanden naar New York. Hij had geen vastomlijnd plan. Het enige dat hij zeker wist, was dat hij iets wilde maken over het leven in de grote stad, een project dat over communicatie en interactie moest gaan. Als uitgangspunt nam hij zes schaalmodellen van zijn sculpturen mee op reis. Ze verbeeldden begrippen als religie, geweld en seksualiteit en werden door de kunstenaar `states of humanity' genoemd. Vermeulen liet de gestileerde mensfiguren in New York zien aan mensen die hij tegenkwam op straat en filmde hun reacties.

,,Ik wilde een beeld van `urban life' schetsen, omdat sociale veranderingen zich in de stad het snelst voordoen'', vertelt Alex Vermeulen in zijn Amsterdamse atelier. ,,Wat mij vooral fascineert aan een metropool is de tegenstelling tussen het persoonlijke en het onpersoonlijke. Mensen leven er volstrekt langs elkaar heen, maar vertellen wel hele intieme verhalen aan iemand die ze nooit eerder hebben ontmoet.''

In Vermeulens studio, die gevuld is met filmapparatuur, computers en monitoren, staan de zes schaalmodellen op een tafel. Ze zien eruit als gestroomlijnde versies van het Michelin-mannetje. Ze zitten ingeklemd tussen twee schelpen, lopen op hoge stelten of zitten bovenop de punt van een kegel. Vermeulen: ,,Ik heb de figuren zo abstract mogelijk gelaten, dus zonder gelaatsuitdrukking en zonder armen. Door hun minimale vorm zijn ze eenvoudig en voor iedereen weer anders te interpreteren. De reacties die ik kreeg naar aanleiding van bijvoorbeeld de figuur op de kegel varieerden van `on top of the world' tot `a pain in the ass'.''

De 55 mensen die Vermeulen uitnodigde om in zijn New-Yorkse studio over zijn beelden te praten, kwamen uit uiteenlopende milieus; van taxichauffeur, straatmuzikant of dakloze tot succesvol filmproducent. Hun verhalen vormden de basis voor de documentaire States of Humanity, die in 1997 op het filmfestival in Rotterdam in première ging. Als in een buurtcafé, waar zowel nette en studentikoze types als verwarde figuren en sociale outcasts hun hart uitstorten aan de bar, laat Vermeulens documentaire een dwarsdoorsnede van de maatschappij zien.

Het grote verschil met het vroegere werk van Vermeulen is dat States of Humanity over het `echte' leven gaat. Vermeulen was voorheen vooral bekend om zijn fictieve filmscenario's, die hij in boeken illustreerde met science-fiction-achtige, gemanipuleerde foto's. Na zes filmboeken sloot Vermeulen dit hoofdstuk in zijn carrière in 1996 af met de tentoonstelling Fuga Futuri in het Stedelijk Museum in Amsterdam. ,,Mijn vroegere werk ontstond binnen een artistiek isolement. Daar bedoel ik mee dat het vroeger ging over een nogal hermetische wereld die ik tegenover de `echte' wereld plaatste, terwijl ik het nu heb omgedraaid. De buitenwereld bepaalt nu veel sterker de vorm en inhoud van het werk.''

Op de presentatie van States of Humanity (SOH) in het Museum van Hedendaagse Kunst Antwerpen (MUHKA) – een tentoonstelling in het Van Abbemuseum in Eindhoven volgt later dit jaar – wordt duidelijk hoe omvangrijk het project is geworden. Wat begon als een serie gesprekken naar aanleiding van de schaalmodellen, is uitgegroeid tot een gigantisch multidisciplinair project, waarin schrijvers, filosofen, een vormgever, een filmmaker, een componist en zelfs koks het estafettestokje hebben aangepakt en weer doorgegeven. Behalve de documentaire, zijn een boek, een website, digitale fotocollages, sculpturen, cd's, een vj-performance en twee tentoonstellingen in musea voorlopig de eerste resultaten.

Op de tentoonstelling in het MUHKA toont Vermeulen de sculpturen tussen metersgrote transparante digitale prints die als banieren in de ruimte hangen. De fotoprints maakte hij naar aanleiding van de verhalen van de New-Yorkers. Het zijn met de computer gecomponeerde, futuristische taferelen waarin de sculpturen door een vlammenzee lopen of dansen op het water, met de skyline van Manhattan op de achtergrond.

,,Ik componeer mijn computerbeelden haast zoals een dj of vj te werk gaat, door gebruik te maken van links en rechts bijeengesprokkelde afbeeldingen en delen van afbeeldingen, die ik als samples rangschik tot een nieuw autonoom werk. Met het verschijnen van nieuwe vormen van communicatie ontstaan voortdurend nieuwe visies met betrekking tot de kunsten. Discjockeys zijn componisten van muziek-collages geworden en videojockeys fungeren als beeldcollage-componisten. Dergelijke ontwikkelingen beperken zich niet uitsluitend tot de popcultuur. Ze reflecteren een tijdsgeest van snelle aanpassing aan voortdurende veranderingen.

,,Mijn interesse gaat uit naar de gevolgen van deze sociale evolutie: wat gebeurt er met maatschappelijke structuren, sociale codes, omgangsvormen en wat voor invloed heeft het op de relatie tussen individu en maatschappij? Onder deze omstandigheden kan je als kunstenaar niet meer geïsoleerd in je atelier blijven zitten, zeker niet als je in een grote stad woont. Als je de deur uitgaat, word je overspoeld door visuele en auditieve prikkels.''

De snelle interactie van beelden en het zappende kijkgedrag van de hedendaagse mens spelen ook in het boek SOH, dat Vermeulen samen met redacteur IJsbrand van Veelen en vormgever Goodwill maakte, een belangrijke rol. ,,Je moet het boek zien als een avontuurlijke reisgids voor een hedendaagse metropool, een handleiding vol verhalen, beelden, associaties en toevallige connecties. De structuur en het uiterlijk zijn op vergelijkbare wijze als de documentaire ontstaan. Ik heb acht mensen, onder wie de filosoof Arthur Danto en de classicus Robert Greene gevraagd een verhaal te schrijven naar aanleiding van een van de sculpturen. Verder bestaat het boek uit een grote hoeveelheid foto's, afkomstig uit diverse media, die willekeurig over de pagina's zijn gestrooid. Als lezer word je van pagina naar pagina gestuurd. Je bladert door het boek, maakt een combinatie van de beelden en stelt dus zo je eigen verhaal samen. Het is vergelijkbaar met de manier waarop je door een stad loopt. Een billboard kan dan plotseling een visuele relatie aangaan met een neonreclame.''

Vermeulen heeft nog geen idee waar States of Humanity gaat eindigen. ,,Het materiaal is voorlopig nog niet uitgeput. Het project kent geen limieten, alles is mogelijk. Het karakteristieke van SOH is de rol van het toeval in de totstandkoming van het hele project. De verschillende facetten van SOH ontstaan als gevolg van elkaar, schijnbaar zonder samenhang of juist nauw verbonden, net zoals het leven in een metropool.''

SOH 1, Sculpturen, digitale fotoprints en architectonische film. T/m 13 juni in het Museum van Hedendaagse Kunst (MUHKA), Leuvenstraat 32, Antwerpen. Di t/m zo 10-17u. SOH 3, 3D Sound/video installatie. 4 september t/m 31 oktober in het Stedelijk Van Abbemuseum, Eindhoven. Inf.: www.syndicaat.org