De nachtmerrie van Bovenkarspel

Hoe kon de dodelijke bacterie zó toeslaan op de Westfriese Flora? `Een trieste samenloop van omstandigheden.'

Niets wijst donderdag 18 februari op het naderend onheil. Standhouders Jan Jong uit Heerhugowaard en John Dijkman uit Andijk laten allebei hun meerpersoons whirlpool vollopen. De brandslang spuit het water in de kuipen.

De consumentenbeurs in de veilinghallen van de Coöperatieve Nederlandse Bloemencentrale (CNB) is onderdeel van de jaarlijkse bloemenexpo in Bovenkarspel, de Westfriese Flora. Jong staat bij de ingang, tegenover de garderobe. Dijkman even verderop links, langs het hoofdpad richting bloemen. Tien dagen lang hebben de twee whirlpools — die een eigen verwarmingsinstallatie hebben — een temperatuur van 32 tot 36 graden. Tien dagen lang kan de aanvankelijk sluimerende legionella in het bruisende water groeien.

De 80.000 bezoekers, die van 19 tot en met 28 februari de bloemen willen zien, móeten door de consumentenbeurs. De beurs ligt tussen de entree van de Flora en de bloemen. Op de beurs prijzen 120 standhouders hun artikelen aan: bijbels, Westfriese krentenmikken, folders van het Westerwald, grote maten dameskleding, massagerollers, inlegzolen en uitvaartverzekeringen. Daartussen spetteren de whirlpools van Jong en Dijkman.

Als vrijdag 12 maart bekend wordt dat Florabezoekers aan de door legionella veroorzaakte veteranenziekte lijden, begint een onderzoek. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het keuringsinstituut KIWA onderzoeken alle potentiële bronnen, waaronder de twee whirlpools. Die zijn dan al door de Inspectie Gezondheidsbescherming opgehaald bij Jong in Heerhugowaard en bij Dijkmans importeur in Geldrop. Drs. D. Meijer, hoofdinspecteur van de Inspectie Gezondheidsbescherming: ,,Wij hebben de twee verdachte whirlpools gekocht, voor 25.000 gulden. In beslag nemen kon niet. Dat was toen, bij gebrek aan bewijs, niet mogelijk.''

Om bij de interne leidingen te komen gaat de kettingzaag in de whirlpools. De onderzoekers treffen de dodelijke variant van de legionella aan. In een van de twee baden zit bovendien een andere, eveneens gevaarlijke, variant. Beide typen legionella zijn ook bij de besmette bezoekers gevonden.

Standhouder Jong laat een contra-expertise doen door het Bacteriologisch Controle Station (BCS) in Katwijk. Tevergeefs. Directeur H. de Nooijer van BCS zegt dat ook zij legionella gevonden heeft in het bad van Jong. Ze deed in totaal achttien contra-expertises, onder meer voor verzekeraar Nationale Nederlanden van de Flora. Over die resultaten zwijgt De Nooijer.

In het proces verbaal dat de inspectie opmaakt na het horen van Jong en Dijkman staat dat beiden verklaren dat hun whirlpools nieuw waren. Jong, om commentaar gevraagd: ,,De bacterie kwam uit de waterleiding, door de brandslang. Dat leidingennet is verouderd. Van een goede doorstroming is geen sprake. Dat wil nog niet zeggen dat mensen ziek zijn geworden door mijn bad. De vraag is welke looproute ze gevolgd hebben. Bovendien stond ik naast dat bad. Met mijn 54 jaar had ik toch ook iets moeten hebben?''

Zijn buren op de Flora zijn Janny Groot en haar man Jan uit Bovenkarspel. Ze verkopen verzekeringen en hypotheken. Janny heeft sinds de beurs een vreemde griep. Ze voelt een druk op de longen. ,,Maar ik heb een eigen bedrijf, hè. Dus blijf ik doorwerken, al voel ik me niet de oude.''

Met 23 doden en ruim 210 zieken is de legionella-besmetting een van de grootste ter wereld. Het dodental kan nog oplopen. In ziekenhuizen vechten nog enkele patiënten voor hun leven.

Een exposant die overleed aan de veteranenziekte is de 64-jarige medewerker van de firma Majoor uit Bussum. Hij stond schuin tegenover de whirlpool van Dijkman. Bedrijfsleider F. Wolf van Majoor: ,,Hij was liefhebber van bloemen. Maakte elk jaar de mooiste foto's op de beurs. Drie dagen nadat hij ziek werd stierf hij in het ziekenhuis van Almelo.''

Het ziektebeeld is grillig. Sommige mensen zijn een uur op de Flora en lopen tegen de bacterie op. Anderen vertoeven er dagen en hebben niets. Zoals de dochter van Dijkman. In badpak dartelt ze een paar dagen in het besmette whirlpool. Ziek is ze niet geworden.

T. Schaap uit Ter Apel, medewerker van Weinhaus Koch Holland, stond met zijn Duitse wijn naast de whirlpool van Dijkman. Ook hij is gezond. ,,De Flora is altijd stoffig, warm en het stuift verschrikkelijk'', zegt hij, waarna hij constateert dat richtlijnen voor whirlpools ontbreken. ,,Chloreren zou verplicht moeten zijn. Wie een whirlpool vult met oud water uit een brandslang en dat tien dagen verwarmt, vraagt om problemen. Ze hadden die slangen eerst moeten doorspoelen.''

Het gaat het RIVM niet om de schuldvraag, maar om de vraag waar de legionella vandaan kwam. De schuldvraag moet justitie in Alkmaar beantwoorden. Epidemioloog drs. A. Bosman van het RIVM: ,,Dat niet alle bezoekers ziek zijn geworden heeft met veel factoren te maken. Niet iedereen is met de waternevel in aanraking geweest, niet iedereen kwam in de buurt van de whirlpools. Ook speelt de leeftijd een rol. Oudere mensen zijn bevattelijker. Dat kan de reden zijn waarom de dochter van Dijkman niets mankeert.''

Het nog lopende onderzoek onder negenhonderd standwerkers en medewerkers van de Flora moet een extra aanwijzing geven voor de bron van de besmetting. De deelnemers moeten opgeven waar ze in de hallen geweest zijn.

De whirlpool van Dijkman kwam van importeur Pomaz in Geldrop. Directeur P. Scholts bevestigt dat het bad nieuw was. ,,Die bacterie moet erin gekomen zijn met het water van de Flora. Wij weten al jaren dat je voorzichtig moet zijn. Ik weet niet hoe Dijkman heeft gehandeld, en of hij het water tijdens die tien dagen ontsmet heeft.'' Dijkman is voor commentaar niet bereikbaar. Uit de processen verbaal van de Inspectie blijkt dat beide standhouders het water niet dagelijks verversten. Afdoende ontsmetting heeft evenmin plaats. ,,Anders had de bacterie niet overleefd'', zegt epidemioloog Bosman.

Hoofdinspecteur Meijer: ,,Dat de legionella uit de waterleiding kwam ligt voor de hand. Daarom richt zich het onderzoek daar nu ook op. Bij inspectie bleek die waterleiding verouderd. De KIWA heeft delen van de waterleiding en de brandslangen meegenomen. Voor het onderhoud van dit soort waterleidingen zijn geen regels. De standhouders hadden kunnen chloreren. Uit hun verklaringen blijkt dat zij niet de indruk hadden dat er iets mis kon gaan. In Nederland leefde niet zo het besef dat legionella een gevaar kon zijn. Of sprake is van verwijtbaar gedrag? Ik ben geen jurist, maar ik vermoed dat de bewijsvoering lastig wordt. Het is een trieste samenloop van omstandigheden.''