De grote boeman

Het extreemrechtse Vlaams Blok is in België salonfähig geworden. Een partij van jonggehuwden en middenstanders met een subtiel geformuleerd programma: niet migranten maar veiligheid is het belangrijkste thema bij de algemene verkiezingen van

13 juni. Op toernee met de voormalige politiecommissaris Johan Demol.

Het is een kille voorjaarsavond als het gemeentelijk ontmoetingscentrum De Biest in het West-Vlaamse Waregem volstroomt met Vlaams Blok-sympathisanten. Veel jongeren in spijkerbroek en houthakkershemd, met soms nog een `eigen volk eerst' T-shirt er overheen. Peter, een 27-jarige fabrieksarbeider, is voor het eerst op een bijeenkomst van het Vlaams Blok. ,,Om te horen wat hun programma is en om te kijken wie hier zoal komen.'' Er zijn ook oudere echtparen, op z'n zondags gekleed en gezinnen met kinderen. Buiten houden agenten en de ordedienst van de partij de wacht, maar tegenbetogingen blijven uit. Binnen vloeit het bier rijkelijk en zit de stemming er al goed in. De gesprekken gaan over de Walen die ,,op onze kop leven'' en over een tachtigjarige arbeider die zijn leven lang hard heeft gewerkt en nu niet meer zijn huis uit durft omdat een Marokkaans gezin in zijn straat hem ,,terroriseert''. Aan de muren hangen posters van een vrouw met een blond kind, die `baas in eigen land' beloven.

Het honderdtal mensen is gekomen voor een toespraak van Vlaams Blok-voorzitter Johan Vanhecke, maar vooral ook voor Johan Demol, gewezen politiecommissaris in de Brusselse gemeente Schaarbeek. Als commissaris veroorzaakte Demol ophef wegens zijn repressieve aanpak van de criminaliteit, met een Starsky and Hutch-achtig team dat omstreden opsporingsmethodes gebruikte. Begin vorig jaar werd de politiecommissaris ontslagen, nadat bekend was geworden dat hij had gelogen over zijn jeugdig lidmaatschap van een organisatie met nazi-sympathieën. Aanvankelijk ontkende Demol zijn lidmaatschap, maar toen het bewijs in de pers naar buiten werd gebracht, zei hij inderdaad lid te zijn geweest om zijn vriendin een plezier te doen. Voor het Vlaams Blok geen probleem: de partij nam `de sheriff van Schaarbeek' onmiddellijk in dienst – formeel als parlementair medewerker maar in de praktijk vooral als campagnevoerder. Zoals de Antwerpse Vlaams Blokker Filip Dewinter het gezicht is van het anti-vreemdelingen beleid van zijn partij, is Demol nu hèt symbool voor veiligheid – het voornaamste verkiezingsthema van de partij die onveiligheid onmiddellijk koppelt aan aanwezigheid van buitenlanders.

Even na acht uur loopt Johan Demol, een grote man in pak, het gemeenschapscentrum binnen. Links en rechts schudt hij handen, tot hij wordt aangeklampt door twee oudere dames die een handtekening willen in het hagiografische boek `De zaak Demol. Een commissaris geflikt!' Geroutineerd neemt de voormalige politieman plaats achter het spreekgestoelte, vóór de vlag met klauwende Vlaamse leeuw. Van zijn aanvankelijke schuchterheid als politicus is niets meer te merken. Zijn toespraak is geraffineerd demagogisch opgebouwd. Hij begint op normale spreektoon met zinnen als ,,In Brussel wonen veel oude West-Vlamingen, die nu onder druk van de nieuwe bevolking Brussel soms moeten verlaten.'' Later wordt hij feller: ,,In Linkebeek kwam onlangs een vreemdeling aan met zijn vrouw en kinderen – hoeveel kinderen, dat weet ik niet precies.'' Hoongelach van het publiek. ,,Hij kwam binnen op de tiende van de maand, de vijftiende had hij al zijn uitkering. Terwijl mensen van ons eigen volk moeten komen bedelen.'' Vervolgens, schreeuwend: ,,Er is niets meer normaal in ons land! Wie had twintig jaar geleden kunnen denken dat leraressen tijdens hun les worden verkracht? Dat scholen moesten sluiten omwille van de veiligheid?'' Tot slot, weer ingetogen: ,,Op 13 juni zullen wij een slag leveren. Het Vlaams Blok zal weer vooruitgaan. En vroeg of laat kunnen we terug zeggen: We zijn weer baas in ons eigen land.'' Luid applaus.

Superflik

Het Vlaams Blok hamert al jaren op een harde aanpak van criminaliteit. Dat is opmerkelijk, want de criminaliteit ligt relatief laag in België: het aantal gerapporteerde misdaden per duizend inwoners is lager dan in Nederland. De partij vindt een vruchtbare voedingsbodem in het grote onveiligheidsgevoel – een gevolg van de golf van geweld sinds de jaren tachtig, waartegen de overheid niets wist te doen: de moordende aanvallen van de bende van Nijvel, de recente reeks gewelddadige overvallen op geldtransporten en de affaire-Dutroux. .

Schoorvoetend zijn de andere Vlaamse partijen gevolgd met veiligheidsplannen. Hun vrees was dat hun plannen gezien zouden worden als een surrogaat van het Vlaams Blok-origineel. Bovendien: hameren op veiligheid vergroot het onveiligheidgevoel. Maar opiniepeilingen voorspellen telkens weer winst voor het Vlaams Blok, dus willen ze het onderwerp veiligheid niet helemaal overlaten aan de partij van law and order. Maar echt uitspelen als verkiezingsthema durven de andere partijen niet en ze hebben geen `superflik' om het thema aan de man te brengen.

Johan Demol is ,,een kerel op zijn plaats'', meent de 17-jarige elektricien Bart, die zijn achternaam niet in de krant wil. ,,Ik ga zeker op hem stemmen.'' Bart, die in het verleden stemde op de Socialistische Partij maar dit nu de ,,Sjoemel Partij'' noemt, is sinds een half jaar lid van het Vlaams Blok. Hij heeft niets tegen buitenlanders ,,zo lang ze zich maar aanpassen''. Hij kent een Turk, die heel hard werkt. ,,Maar de meesten sjoemelen, zorgen voor vandalisme en vecht- en steekpartijen.'' Hoezo, Vlaanderen minder onveilig dan Nederland? ,,Verleden week nog is iemand overvallen in mijn straat, door drie vreemdelingen.'' Ook zijn vriend Peter vindt: ,,Demol straalt karakter uit. Hij heeft al iets verwezenlijkt als commissaris.''

Zijn rol als nieuw wapen in de strijd om de extreemrechtse kiezersgunst bevalt hem wel, glimlacht Demol even later minzaam. ,,Het geeft in ieder geval minder stress dan mijn werk als hoofdcommissaris.'' De gewezen politieman zou het liefst weer beleid uitvoeren. ,,De huidige situatie, met het Vlaams Blok als oppositiepartij, is niet mijn stijl. Maar het is de kiezer die beslist.'' In Brussel, waar Demol de lijst aanvoert voor de raad van het hoofdstedelijk gewest, hoopt het Vlaams Blok als grootste Nederlandstalige partij uit de bus te komen. Die kans is niet denkbeeldig. De respons op de talrijke huis-aan-huis bezorgde folders en pamfletten is groot. Meer dan vijfduizend mensen vraagt geregeld extra informatie, zegt Herman Vereecken van het Brusselse partijsecretariaat. Zij worden gerekend tot de sympathisanten van de partij, die met een huisbezoek worden vereerd. Het aantal betalende leden is het afgelopen anderhalf jaar gestegen van 125 naar 500. Mocht de partij in Brussel zelfs een meerderheid van de Vlaamse zetels halen, dan moet zij volgens afspraak betrokken worden bij de samenstelling van de tweetalige regering van het hoofdstedelijk gewest. Maar de Franstalige partijen hebben al aangekondigd dat ze dit zullen weigeren. In dat geval zou een crisis ontstaan die gemakkelijk kan overslaan naar de nationale regering en het bestuur van het land kan lamleggen. ,,Dan moet de regering een gezant voor Brussel aanwijzen'', zegt Demol opgewekt.

Om in de hoofdstad zo veel mogelijk stemmen te winnen, richt de partij zich sinds enige tijd ook tot Franstalige Brusselaars die gewoonlijk niet op partijen uit de Nederlandse taalgroep stemmen. In de campagne `votez Vlaams Blok', met de perfect tweetalige Demol in de hoofdrol, wordt opgeroepen tot een `grand nettoyage' (grote kuis) en ,,nooit ofte jamais'' stemrecht voor vreemdelingen. Het lijkt vreemd voor een partij die predikt dat België een historische vergissing is en dat Vlaanderen zo snel mogelijk onafhankelijk moet worden. Maar Brussel wordt gezien als hoofdstad van Vlaanderen en de 85 procent Franstaligen in de stad als `verfranste Vlamingen'. Het Vlaams Blok profiteert van de onderlinge strijd die Franstalig extreem-rechts verzwakt en wist zelfs kandidaten voor zich te winnen die tot nu toe opkwamen voor het Front National. Inmiddels is de helft van de Brusselse leden en het merendeel van de sympathisanten Franstalig. Met name mensen uit de minder chique buurten als Molenbeek en Schaarbeek die tot nu toe stemden op de Parti Socialiste, zouden geneigd zijn naar het Vlaams Blok over te stappen.

Rozen

Verkiezingen gaan niet over grote principes, is het uitgangspunt van het Vlaams Blok, het is elke stem die telt. Daarom moet Demol zijn bekendheid uitbuiten en zo veel mogelijk mensen ontmoeten. Wat Filip Dewinter al veel langer is voor Antwerpen, is Johan Demol nu voor Brussel. De afgelopen maanden werden `politieke tupperwareparties' georganiseerd, waarbij een Vlaams Blokker zijn vrienden uitnodigde voor een avond met Demol – consumpties werden door de partij betaald. Een veertigtal keer kwam Demol zo bij mensen thuis. Ook worden lunches georganiseerd met agenten. ,,Ik ben nog zeer populair in die middens.'' Zijn vaste spreekuur, waarop geïnteresseerden met vragen en klachten konden komen, heeft hij afgeschaft. Niet wegens gebrek aan aanloop, maar: ,,Het risico was te groot dat de mensen die kwamen gekwetst werden door tegenstanders. Wij lokken incidenten niet uit.'' Daarom bezoekt Demol nu vooral markten en cafés. Anders dan Dewinter, die vorige week in het Antwerpse Borgerhout werd bekogeld met rot fruit, heeft de voormalig agent slecht een enkele kwade blik moeten incasseren. ,,De reacties zijn meestal goed. Mensen komen naar me toe en zeggen: ik ga op u stemmen.''

Deze week was Demol te vinden tussen de afrikaantjes en de petunia's op het Brusselse Flageyplein. De markt valt nogal tegen: wegens werkzaamheden staat er maar een tiental stalletjes. In regenjas slentert de ex-commissaris langs de kramen. ,,Een flater'', moppert hij. ,,Normaal is dit een grote markt.'' Demol heeft geen verkiezingsfolders bij zich. ,,Ik houd er niet van mensen lastig te vallen met foldertjes. En ik hoef het ook niet. Ik maak gebruik van de bekendheid die ik heb verworven.'' Hij koopt dan maar een bos rode rozen ,,voor mijn vrouw''. ,,Zo zien de mensen dat ik een gewone man ben die aankopen moet doen als iedereen.'' De verkoopster van het `bloemenpaleis' kent Demol wel. Het Vlaams Blok vindt ze ,,een goeie partij want er zitten hier veel te veel vreemdelingen''. Portugezen en Spanjaarden, daar heeft ze niets tegen. ,,Maar die Afrikanen moeten ze eens goed buiten kegelen. Ze geven niks dan last en zorgen voor criminaliteit tot en met.''

Van verre slaat een oudere vrouw Demol gade. Je ziet haar denken: ik ken die man, maar waar van? ,,Is het soms een filmster?'' vraagt ze in het Frans. ,,Oh nee, nou weet ik het: het is die politieman die gelogen heeft tegen zijn burgemeester.'' Nee, zij gaat zeker niet op Demol stemmen. ,,Met de criminaliteit hier valt het wel mee. En ik stem niet op iemand die heeft gelogen.''

Niet alleen in Brussel, ook in steden als Mechelen, Kortrijk en Brugge dreigt het Vlaams Blok stemmen te winnen bij de komende verkiezingen. Zelfs in Antwerpen, waar nu al bijna een op drie kiezers extreem rechts stemt, zou de partij volgens peilingen verder groeien. Gealarmeerd hebben overige partijen in de Scheldestad hun kopstukken in stelling gebracht, zoals Louis Tobback voor de socialisten en partijvoorzitter Guy Verhofstadt voor de liberalen. Zelfs Paul Marchal besloot voor zijn Partij voor Nieuwe Politiek op te komen in Antwerpen en niet in Limburg waar hij woont. Alleen in West-Vlaanderen en in Limburg staat het Vlaams Blok nog niet zo sterk. Vandaar dat de partij `meetings' als die in Waregem organiseert en dat ze op verkiezingsposters de bokshandschoen inruilde voor het minder confronterende beeld van een doorsnee gezin dat `baas in eigen land' wil zijn.

Bij de vorige parlementsverkiezingen behaalde het Vlaams Blok twaalf procent van de Vlaamse stemmen. Volgens peilingen kan dit nu oplopen tot vijftien of zelfs negentien procent. Het Vlaams Blok zou groter kunnen worden dan de Socialistische Partij, die in 1995 nog 21 procent van de stemmen haalde maar die als gevolg van de Agusta smeergeldaffaire dreigt te verliezen. Zelf noemt het Vlaams Blok, dat mikt op vijftien procent van de stemmen, zich de enige oppositiepartij. En daarin zit een kern van waarheid: alle andere partijen willen zo graag regeren, dat ze geen harde oppositie durven te voeren tegen de Christelijke Volkspartij van premier Dehaene die vrijwel zeker weer in de volgende coalitie zit.

Voor het Vlaams Blok zit regeringsbevoegdheid er niet in, want de overige partijen houden zich in principe aan het afgesproken cordon sanitaire, dat wil zeggen dat met het Vlaams Blok geen zaken worden gedaan. Dat neemt niet weg dat de partij zich steeds dieper innestelt in de politieke structuren. Zo kon Vlaams Blokker Gerolf Annemans zonder problemen zitting nemen in de parlementaire onderzoekscommissie-Dutroux en is zijn partijgenoot Marijke Dillen in het Vlaams parlement voorzitter van de commissie mediabeleid.

Hun imago van vechtersbazen hebben de Vlaams Blok-politici al enige tijd achter zich liggen. Gekleed in mantel- of maatpak presenteren ze zich als ideale schoondochters en -zonen. Dat maakt hen voor grote groepen kiezers aanvaardbaar. Daarnaast worden hun goede scores sinds de definitieve doorbraak op `Zwarte Zondag' in 1991 toegeschreven aan de Belgische opkomstplicht bij verkiezingen. In Nederland blijf je thuis, als je het nut van stemmen niet inziet. In België mòet je naar de stembus en kies je uit protest blanco, ongeldig of extreemrechts. Zeker na de recente reeks affaires, die het toch al wankele vertrouwen in politiek en overheid schokten, lijkt het Vlaams Blok een ideale partij voor een proteststem, ter afstraffing van de overige politici die verantwoordelijk worden gehouden voor de onveiligheid en de schandalen. De partij kan zich profileren, omdat ze nooit regeringsverantwoordelijkheid heeft gedragen, niet verbonden is met machtige belangenorganisaties als ziekenfondsen en vakbonden en niet volgens het nu fel bekritiseerde systeem van cliëntelisme politieke benoemingen heeft kunnen uitdelen. ,,Wij willen een nieuwe politieke cultuur invoeren'', houdt Demol zijn publiek in Waregem voor. ,,De tijd dat men zich verrijkte met de politiek is voorbij.''

Balkaniseren

Voor de overige Vlaamse partijen is de voorspelde winst voor het Vlaams Blok een obsessie. Alarmerende opiniepeilingen over een nieuwe Zwarte Zondag werden aanvankelijk nog angstvallig geheim gehouden, maar inmiddels is het Vlaams Blok hèt verkiezingsthema geworden. Links en rechts waarschuwen de partijen hun kiezers om niet te stemmen op extreemrechts. Premier Dehaene deed op Hemelvaartdag, tijdens de dag van de christelijke vakbeweging, een dramatische oproep: ,,Het behoud van de democratie wordt de inzet van de komende verkiezingen.'' En: ,,Als mensen tegen de politiek stemmen, zal er snel de roep zijn naar de sterke man die alles moet oplossen.'' Op de dag van de arbeid hadden de socialisten al met een verwijzing naar Kosovo gewaarschuwd waartoe de eigen-volk-eerst-gedachte kan leiden. Het Vlaams Blok `balkaniseren' is de opzet.

,,Het Vlaams Blok is nu de grote boeman'', meesmuilt ex-commissaris Demol in Waregem. ,,Allemaal hebben ze schrik. En waarom? Ze willen hun eigen onbekwaamheid verdoezelen. Ze zijn doodsbang natuurlijk.'' Handig worden argumenten van de andere partijen in het tegendeel omgebogen. De socialisten waarschuwen voor het extreem nationalisme van de Joegoslavische president Milosevic, maar, zegt Demol: ,,Milosevic is een socialist. Hij doet hetzelfde als zijn partijbroeders hier politieke tegenstanders bestrijden, zelfs met onwettige middelen.''

De verwarring bij de andere partijen werd compleet toen SP-voorzitter Tobback waarschuwde het Vlaams Blok niet in het verdomhoekje te plaatsen. Kiezers zouden er juist op stemmen, omdat ze als pariapartij wordt afgeschilderd. Dat geldt in ieder geval voor het Waregemse echtpaar Debontridder, dat voor het eerst naar een verkiezingsbijeenkomst van het Vlaams Blok is gekomen. ,,Ik ben voor degene die alleen staat'', zegt de gepensioneerde leraar, terwijl zijn vrouw een Witteke en een Kriekbier bestelt. ,,Vroeger mochten we van de bisschop niet op de (Vlaams nationalistische) Volksunie stemmen en deden we het juist. Nu stemmen we op het Vlaams Blok omdat het wordt afgeraden. Daarom ben ik hier.''

Naast de extreme standpunten over vreemdelingen en veiligheid is vooral voor ouderen het Vlaams nationalisme een reden om op het Vlaams Blok te stemmen. Als enige propageert de partij dat België onmiddellijk moet barsten. Ook het echtpaar Debontridder vindt dat Vlaanderen onafhankelijk moet worden of, beter nog, zich bij Nederland moet aansluiten. Toen hij onlangs een nieuw paspoort moest aanvragen, vulde Debontridder bij nationaliteit in `Nederlands'. Niet-begrijpend had men hem aangekeken: hij was toch in Gent geboren? ,,Zuid-Nederlands'', had hij verduidelijkt. ,,Maar dat ging hun pet te boven.''

Onwennig zitten ze achter een tafeltje in De Biest, zichtbaar niet op hun gemak tussen het publiek. ,,De mensen hier hebben een gebrek aan stijl.''