`Regie D66 was zeer zorgvuldig'

Met open ogen en na zeer zorgvuldige afweging heeft D66 de kwestie van het referendum op scherp gezet, aldus prominente D66'ers.

Verkiezingen. De stemming onder prominente leden van D66 is eensgezind – zonder spoor van twijfel, met uitzondering van een enkele oud-staatssecretaris.

Na de verkiezingsnederlaag van vorig jaar voelde D66 niet zo'n aandrang om mee te regeren. Maar de partij heeft zich laten overhalen toen bleek dat `eminente punten' een plek konden krijgen in een nieuw paars regeerakkoord. Eén van die punten was het correctief referendum. Nu deze vorm van directe democratie is gesneuveld – door toedoen van VVD-senator Hans Wiegel – wil D66 niet langer meeregeren, zo besloot de partijtop afgelopen woensdag. Terecht, zo klinkt in de partijgelederen.

Vorige week week trok D66-leider Thom de Graaf de streep. Alle paarse senatoren moesten voor het referendum stemmen, anders zou D66 uit de coalitie stappen. ,,De beslissing om de zaak op scherp te zetten, was zeer zorgvuldig geregisseerd'', licht vice-fractievoorzitter Bert Bakker toe. ,,We wilden niet het verwijt krijgen dat we in de aanloop naar het debat onduidelijk waren.''

Vooraanstaande partijleden roemen de scherpe stellingname. ,,Ik kan mij voorstellen dat D66 het gesol beu was en duidelijk positie wilde kiezen'', zegt voormalig D66-staatssecretaris Wim Dik. In één adem vraagt de KPN-topman zich af of het wel aangaat ,,een heel kabinet op het referendum te laten vallen''. Dik neemt een uitzonderingspositie in binnen zijn partij: hij vindt het referendum niets. ,,Een goed functionerende democratie heeft geen referendum nodig. Wat dat betreft volg ik volledig de argumentatie van Hans Wiegel.''

Hoe nu verder? Ook hier laat Dik een afwijkend D66-geluid horen. ,,Lijmen'', klinkt het stellig. ,,PvdA, VVD en D66 moeten alles op alles zetten om samen door te gaan. Paars I was een succes; dat moeten de partijen ook van Paars II maken.''

Lijmen is een heilloze actie, zo verzucht voormalig senator Edo Spier. ,,De kiezer moet een oordeel vellen over de gebeurtenissen van de afgelopen week. Dat is democratie.'' Het voorstel van de PvdA- en VVD-bewindslieden om het wetsvoorstel voor het referendum direct weer in te dienen om zo D66 binnen boord te houden, doet hij af als een `oneerbaar voorstel'. ,,Over een paar jaar sta je weer tegenover dezelfde muur van onwillendheid.''

Om het conservatieve bolwerk van liberalen en christen-democraten te breken zou D66 moeten streven naar een ,,progressieve meerderheid'', meent Spier. ,,Binnen D66, GroenLinks, Partij van de Arbeid en SP moeten de krachten worden gemobiliseerd om het verstarde conservatieve bolwerk te slopen. Wanneer je langs de traditionele partijlijnen werkt, lukt het niet. Dat lijkt me een geweldige opdracht voor de jongeren in onze partijen.'' Hij wordt bijgevallen door oud-partijvoorzitter Henk Zeevalking. ,,Bestuurlijke en politieke vernieuwing is onze reden van bestaan. Met VVD en CDA zal dat nooit lukken, dus moeten we inzetten op een progressieve meerderheid.''

Het streven naar een dergelijke meerderheid is volgens vice-fractievoorzitter Bakker niet aan de orde. ,,De ervaring leert dat we ook zaken konden doen met de VVD. Maar met de VVD hebben we een vrij fundamenteel vertrouwensprobleem. Via verkiezingen kun je er achter komen hoe de kiezer dat waardeert.''

Oud-senator Spier voorziet een zeer moeizame verkiezingsstrijd.

,,Waarop moet je je profileren? Een jaar geleden hebben PvdA, VVD en D66 een regeerakkoord gesloten. Dus de overeenkomsten zijn groter dan de verschillen; en de verschillen liggen dan met name op het terrein van de pragmatische uitwerking. De politiek wordt erg vlak en technocratisch in Nederland.''

De lijsttrekker van D66 bij de Europese verkiezingen, Lousewies van der Laan, betreurt het dat de Europese campagne de komende weken ,,waarschijnlijk vooral over de Nederlandse politiek zal gaan en veel minder over Europa'', maar zij ziet ook een lichtpuntje: ,,Er wordt mij vaak voor de voeten geworpen: D66 is zo'n vage partij. Dat hoeft niemand na deze week nog te zeggen. D66 staat voor radicale democratisering. Er valt met ons niet te sollen als het gaat om staatkundige vernieuwing.''

Gezien de ervaringen met de VVD zal D66 `Paars' niet tot inzet maken van de verkiezingen, zo verwacht oud-fractieleider Maarten Engwirda. ,,Paars I is ons bevallen, Paars II niet. Alle coalities zijn mogelijk; niets ligt vast.''

En dat geldt ook voor de partijleider; die wordt gekozen op een speciaal congres. Spier vat bondig de opvatting van vele partijgenoten samen.

,,Zowel Thom de Graaff als Rogier van Boxtel zijn geschikt. Rogier is agressiever en een betere debater; Thom is intellectueler. Ik spreek mijn voorkeur niet uit, want het zijn alle twee vrienden van me en dat wil ik graag zo houden.''