München III

,,Tegenwoordig symboliseert München voor de meeste mensen de capitulatie van de democratie voor de dictatuur, maar dat is slechts de halve waarheid. Mijn vader heeft er juist alle moeite gedaan om een verdrag tot stand te brengen waardoor de vrede behouden zou blijven. Hij was zeer gelukkig met München – voor het laatst.''

Ernst von Weizsäcker was een van de belangrijkste onderhandelaars aan de Duitse kant. In Berlijn sprak ik, eerder op deze reis, met zijn zoon Richard, de latere Duitse president. Hij vertelde over zijn ouderlijk huis, de sobere, evangelische sfeer daar, de hoge moraal. ,,Mijn vader vond, net als de meeste van zijn collegae op Buitenlandse Zaken, de nazi's vooral gevaarlijke amateurs. Bijna alle diplomaten gruwden van hun agressie, waarmee ze een vreedzame herziening van het verdrag van Versailles dreigden te verspelen.''

Uit de bezetting van het Rijnland en de `Anschluss' van Oostenrijk bleek echter hoe succesvol die spierballenpolitiek kon zijn. ,,Hitler triomfeerde tegenover de diplomaten, op dezelfde manier waarop hij later zijn generaals liet zien hoever je kon komen als je allerlei klassieke militaire bezwaren liet vallen. München was daarin het hoogtepunt. Hitler zelf zag het echter als een van zijn grootste fouten. Hij had, zei hij later, in het najaar van 1938 alle compromissen opzij moeten schuiven en direct de oorlog moeten beginnen. De andere grootmachten waren daarop nog helemaal niet voorbereid, en hij zou een overrompelende voorsprong hebben gehad. Hitler heeft München, op zijn manier, ook als een afgang beschouwd.''