Kremlin aan de Amstel

Wie kent ze nog, de Kremlin-watchers die tijdens de Koude Oorlog (1945-1990) beroepsmatig de machtsverhoudingen in het Sovjet-imperium bezagen en verklaarden. Wie stond naast wie tijdens de 1 mei parade? Hoe vaak prijkte de naam van politbureaulid X in de Pravda?

Is het toeval dat het einde van de Koude Oorlog samenvalt met een opbloei van een Nederlandse variant: Philips-watching? De meeste Kremlin-watchers zaten (gedwongen door persbreidel) ver van hun onderwerp, maar bij Philips geldt: zien is geloven. Dat was tot voor kort makkelijk, toen het concern nog in Einhoven zat, evenals iedereen die er iets toe deed in de hiërarchie nog in Eindhoven en omgeving zat. Nu posten de watchers soms bij nacht en ontij langs de Amstel.

Waarom heeft Philips wel een schare van (beroepsmatige) tuurders en gluurders, plus bijbehorende boeken, en andere concerns niet? Philips is naar maatstaven als omzet, winst en de waarde van zijn aandelen op de effectenbeurs lang niet de grootste Nederlandse multinational, maar krijgt in de media disproportioneel meer aandacht. In de serie Profielbijlages op donderdag heeft NRC Handelsblad één keer een bedrijf onder de loep genomen: Philips.

In beurswaarde, dat een aardige indicatie is van de financiële slagkracht van een onderneming, zijn Koninlijke Olie, Unilever, Aegon en ING bijvoorbeeld groter. Philips was decennialang de grootste particuliere werkgever, maar de privatisering en splitsing van KPN in onder meer TNT Post Groep heeft Philips ook van dat keurmerk ontdaan.

Toch is om geen enkel bedrijf het Oranjegevoel zo groot als bij de `gloeilampenfabriek uit het zuiden des lands'. Philips kreeg automatisch jarenlang 100 miljoen gulden uit de begroting van Economische Zaken voor technologisch onderzoek. Als het concern echt zaken wil doen in Den Haag, zoals bij de verhuur en terugkoop van technologische kennis aan de Rabobank, is er maar één geprekspartner, die vervolgens ook door stugge tegenwerking breekt: de minister-president.

Het wel en wee van Philips is kennelijk van ons allemaal en het concern op zijn beurt zorgt ervoor dat er altijd iets aan de hand is. Operatie Centurion, massaal banenverlies, bijna bankroet, rechtszaken, unieke fiscale trucs en – als constante factor – een machtsstrijd in de top.

Het onverwachte vertrek van R. Pieper, een gedoodverfde kroonprins van bestuursvoorzitter C. Boonstra, is de nieuwste aflevering van een serie die echt goed in 1991 is begonnen. Toen moest Van der Klugt als president het veld ruimen na misleidende financiële informatie over de gang van zaken in het eerste kwartaal. Timmer kwam. Vervolgens verdween oud-president Dekker twee jaar eerder dan hijzelf had verwacht als president-commissaris.

Ex-Unilevertopman Maljers werd als eerste niet-Philips-president de belangrijkste toezichthouder. Boonstra kwam, kroonprins Everaert vertrok. Timmer dacht president-commissaris te worden, maar een conflict met Boonstra dwarsboomde dat. Timmer exit. Dit jaar verdween ook Maljers vroegtijdig. Van Wachem (ex-Koninklijke Olie) is nu president-commissaris. Vorig jaar kostte de leegloop in de raad van bestuur Philips een bedrag van 16,8 miljoen gulden aan gouden handdrukken en gerelateerde pensioenkosten – een Nederlands record.

,,Dat soort veranderingen in een organisatie hebben een cyclisch karakter'', zei Maljers in maart op zijn laatste Philips' aandeelhoudersvergadering. ,,Philips was in het afgelopen jaar op de top van de cyclus. De komende jaren zal het wel weer wat rustiger worden.''

Pieper heeft een jaar in de raad van bestuur gezeten. Wie het scala aan banen op zijn cv leest, weet dat hij kampioen job hopper is: een top hopper. Hij paste wel in de hit & run managementcultuur die uit de gouden handdrukken spreekt, maar kennelijk niet in de nieuwe strategie en bedrijfscultuur die wordt beoogd door buitenstaander Boonstra en de vertegenwoordigers van de traditionele Philips kleilagen. Bij gebrek aan duidelijkheid van het concern zelf zijn het de Philips-watchers die de permanente strijd aan de top duiden.

Het Kremlin dolf in de jaren tachtig langzaam het onderspit doordat het de concurrentieslag met het Westen (defensieuitgavenexplosie in VS en mensenrechtencampagnes) wel aanging, maar de Sovjet-Unie had niet de benodigde economische kracht en nationaal-maatschappelijke cohesie. Ouderdom en overlijden kenmerkten het leiderschap.

Ook in het conglomeraat Philips (van peertjes tot chips) overheersen oudere beslissers. Pieper (43) is een jonkie. Ook Philips voert strijd op meerdere markten, die door nieuwe combinaties van technologie, durf en ondernemerschap onherkenbaar veranderen. In nog geen jaar tijd heeft het concern aan overnames en joint ventures ruim tien miljard gulden gespendeerd, meer dan ooit.

In de race blijven lijkt een teken van kracht, maar bezorgde het Kremlin de finale uitputting. De permanente strijd om de macht bleek om een vermolmd imperium te gaan. Philips hoeft nog geen Sovjet-Unie te zijn. Maar de commissarissen van Philips zijn tot hun schande wel terug bij waar zij tien jaar geleden waren: wie leidt straks dit concern en welke kernactiviteiten horen daarbij?