Het gehannes van mannen

`Ze hadden voor Van Thijn ook een blonde neger kunnen casten.' Scenarioschrijvers Martin Bril en Rogier Proper over hun tv-serie over de IRT-affaire.

In het boek Retour Den Haag is partijgenote Ien Dales al op de tweede pagina overleden. ,,Die oersterke vrouw, dat brok graniet, die onverwoestbare politica die de journalisten met haar damestasje wild om zich heen slaand van het lijf hield als waren het poepvliegen'', verzucht toenmalig burgemeester van Amsterdam Ed van Thijn op 10 januari 1994 in zijn dagboek. Het is als compliment bedoeld.

In de driedelige dramaserie Retour Den Haag wordt Dales (Anne Wil Blankers) evenwel in de meest minzame uitvoering verbeeld. Reuze gezellig en met kinderlijke gulzigheid verorbert ze in een Haags restaurant een ijsje en verbaast zich over de geringe eetlust van Ed. Hij verexcuseert zich. Van Thijn had zich onderweg al vergrepen aan een patatje bij de Febo.

Het is een van de weinige discrepanties tussen boek en film. Retour Den Haag - is ,,gebaseerd op werkelijke feiten maar de makers hebben de vrijheid genomen hiervan af te wijken'', meldt een tekst die in het begin van de uitzending wordt getoond.

Dat is overdreven want het door Peter de Baan geregisseerde tv-programma volgt in ieder geval in de eerste aflevering nauwgezet het moeizame gevecht van randstedelijke gezagsdrager met de vaderlandse onderwereld in de lezing van Van Thijn. Op Dales na speelt eenieder mimicry met de autoriteit die moet worden verbeeld. Alleen op details wordt de werkelijkheid geweld aan gedaan. De Amsterdamse hoofdofficier van justitie Hans Vrakking doet als het moet gekke dingen, maar hij zal nooit, zoals Titus Muizelaar in de serie, op een rijwiel met kinderzitje in het Vondelpark achter een joggende burgemeester aan fietsen.

Acteur Tom Jansen zet ook zwaar aan. Hij probeert de echte hoofdcommissaris Eric Nordholt in megalomanie en lompe arrogantie te overtreffen. In het eerste deel is een fragment waarin Van Thijn kruiperig belet vraagt in het grachtenpand van Nordholt. De hoofdcommissaris kijkt verveeld op vanachter zijn witte vleugel.

Van Thijn: ,,Ik ben het met je eens dat ik je gisteren wel heel erg hard...''.

Nordholt: ,,Ja, dat viel me van je tegen. Ik ben niet gewend dat vrienden me niet vertrouwen''.

Van Thijn: ,,Het was ook niet als vriend dat ik tot je sprak Eric. Het was als korpsbeheerder. Maar het was de verkeerde toon''.

Voor de scenarioschrijvers Martin Bril en Rogier Proper had dit nog wel wat vetter gemogen. ,,We wilden Nordholt het liefst achter een enorme vleugel in een zaal van een kamer laten pianospelen. En in uniform met een te grote pet'', zegt Bril. ,,Met een te hoge pet, ja'', vult Proper aan.

Geen politieserie maar een drama over ,,het voortdurende gehannes'' van mannen. ,,Over macht, vriendschap en politiek met een hilarische en hyperbolische component. Het moest gaan over powerplay. Mannenchemie. Wie heeft de grootste?'', zegt Bril. Met Nordholt in een bedenkelijke hoofdrol.

,,Die Nordholt is een nagel aan de doodskist van van Thijn geworden. De burgemeester had geheime salarisafspraken gemaakt met zijn politiciechef die bovendien wat al te nadrukkelijk politieke ambities koesterde'', zegt Bril. ,,Ik denk dat Van Thijn er reuze spijt van heeft dat hij Nordholt naar Amsterdam heeft gehaald. Ik denk dat heel Amsterdam daar enorm veel spijt van heeft''.

Ongenoegen

Bril en Proper zeggen het niet graag maar het ongenoegen is moeilijk te verbergen. Retour Den Haag is niet helemaal geworden wat ze voor ogen stond. Het is te braaf, te realistisch. Voor zover de werkelijke feiten in de IRT-affaire ooit bekend zijn geworden, heeft regisseur De Baan die laten naspelen.

,,Maar je moet niet op de werkelijkheid willen lijken. Drama is van een andere orde. We moeten een nieuwe realiteit maken die hoogstens mag lijken'', zegt Bril. ,,Helaas hebben we ons werk in een te vroeg stadium uit handen gegeven. Zulke dingen gebeuren''.

Tientallen versies heeft het duo geschreven van het script. Nou ja, in ieder geval vele versies. Het moest een kruising worden tussen Oliver Stone's Nixon en Cyrano de Bergerac, ,,hypothetische en vooral geen verifieerbare geschiedenis, lekker de boel oversturen,'' zoals Bril het noemt. In plaats van Huub Stapel die zich net zo klunzig probeert voort te bewegen als Van Thijn had er ook ,,een blonde neger'' kunnen worden gecast.

Diverse storylines buitelden over elkaar heen. Het moest een portret worden van een periode tussen 1990, het begin van grote hasjprocessen in Amsterdam, en eindigen in oktober 1997 met het overlijden van Tweede Kamerlid en voormalig voorzitter van de IRT-enquêtecommissie Maarten Van Traa. Het auto-ongeluk dat Van Traa het leven kostte, werd in hun geschiedschrijving de moord op een parlementariër die te veel wist.

`Italiaanse toestanden' was een van de oorspronkelijke werktitels van het script. Het is een term die hoofdofficier Vrakking lanceerde toen zijn officier van justitie Jo Valente door de onderwereld werd belaagd. Het dagboek van Van Thijn bevatte `niet genoeg' materiaal. ,,Het was wel grappig, aandoenlijk soms, zoals zijn verhaal over zijn verhouding met zijn zoveelste vriendin, Odette of zijn relatie met de door hem aanbeden Nordholt'', zegt Bril. ,,Net als het keiharde en bizarre gesteggel tussen Van Thijn en Hirsch Ballin en de opoffering van Ed; hoe hij lijdt voor zijn partij en zich door Kok laat slachtofferen. Mooi materiaal hoor''. Maar er moest meer in, meer sapmannen en taartmannen.

Argeloosheid

Er waren oorspronkelijk drie niveaus. Politiek Den Haag, de top van het OM en politie en de georganiseerde misdaad. Vanuit elke sector zou de crisis in de opsporing worden beschreven. Met als bad guys de op hol geslagen rechercheurs Langendoen en Van Vondel die tonnen drugs importeerden en als good guys de jonge, ambitieuze officieren van justitie Teeven en Witteveen.

Nederland verloor in die periode zijn argeloosheid, zeggen de scenarioschrijvers. ,,Het tomeloos geloof in de rechtsstaat verdween'', zegt Bril. Nederlandse officieren werden telefonisch afgetapt door criminelen. Ze werden van de fiets gesneden. Er was sprake van corruptie. In het Paleis van Justitie werd ingebroken. Autoriteiten lekten geheime informatie. Journalisten werden gemanipuleerd. ,,De boven -en onderwereld raakten met elkaar vervlochten'', concludeert Bril.

Maar Retour Den Haag bevat geen beelden van ,,radiografisch bestuurde rubberbootjes waarmee hasj op de kust van Canada wordt aangevoerd'', zoals Bril en Proper wilden. De schrijvers lieten zelf een groot deel van hun ideeën varen toen de daadwerkelijke produktie van Retour Den Haag dichterbij kwam. ,,We wilden teveel, we hadden iets in ons hoofd waar Nederland nog niet aan toe was. Wijzelf ook niet, kennelijk''.

De dramaserie gaat veeleer over de discussie over de toelaatbaarheid van vergaande infiltratie als opsporingsmethode, het zogeheten doorleveren van drugs door de politie. De serie maakt wel duidelijk dat dit debat in feite afleiding was. Daar ging het niet om. Dat in Amsterdam de opsporingsautoriteiten zich ontpopten als preciezen in tegenstelling tot de rekkelijken in de rest van het land was puur opportunisme.

De dramaserie bevat een scène waarin Nordholt onder anderen met zijn collega Van Riessen in november 1993 het opsporingsbeleid bespreekt.

Nordholt: ,,Amsterdam werkt volgens de regels''.

Van Riessen: ,,Is dat een opdracht of werkelijkheid?''

Nordholt: ,,Dat is een opdracht om de werkelijkheid zo te zien met ingang van heden''.

Het tijdsbestek van de dramaserie valt samen met de politieke teloorgang van Van Thijn.

,,Die man beheerste het spel niet. Hij is ook geen politicus maar een oliebol'', zegt Proper.

,,Ik zie hem meer als idealist. Zijn pijnlijke ijdelheid vind ik innemend'', vult Bril aan.

,,Ik vind het tegen het misdadige aan. Die Nederlandse politici die vanzelfsprekend macht nemen maar er niet voor uitgerust zijn'', zegt Proper.

,,Het zijn wel tweederangsfiguren'', beaamt Bril. ,,Ze zijn meer geïnteresseerd in hoe ze overkomen in de media dan in hun beleid. Als VanThijn in zijn eigen boek thuiskomt, gaat meteen de televisie aan. Niet neuken, maar naar Nova kijken. Dat is de moraal.''

De driedelige dramaserie `Retour Den Haag' begint zondagavond 23 mei om 21.05u op Nederland 3.