Het donker naderde met grote snelheid

Meteoroloog Harry Otten bezocht driemaal een totale zonsverduistering. ,,De meest fascinerende seconden die ik ooit in de natuur heb meegemaakt.'

IN 1961 ZAT IK in de eerste klas van het lyceum. Onze school in Breda was redelijk vooruitstrevend en op de ochtend van de 15de februari mochten we, al kort nadat de school was begonnen, allemaal naar buiten om te kijken wat er zich aan de hemel afspeelde. Niet gehinderd door bewolking en uitgerust met beroete glaasjes en stapeltjes negatieven om onze ogen te beschermen, keken we vol fascinatie naar de zon, die steeds verder door de maan werd verduisterd. Het werd die dag erg laat licht. In de kranten stonden verhalen over de zonsverduistering. Ik las ze gretig. We zouden nog tot 11 augustus 1999 moeten wachten om weer zo'n grote verduistering mee te maken. Wie dan leeft die dan zorgt.

Midden juni 1973 rondde ik mijn studie natuurkunde in Eindhoven af. Een paar dagen daarna zouden we trouwen en de huwelijksreis zou gaan naar Kenia waar een broer van mijn echtgenote aan een ontwikkelingsproject werkte. De vliegreis was gepland voor 30 juni. Midden in de drukke tijd van het afstuderen schreven steeds meer kranten en tijdschriften over de totale zonsverduistering die op 30 juni in het noorden van Kenia en aangrenzend Mauretanië te zien zou zijn.

Aangekomen in Kiambu bij Nairobi spraken we af op de dag van de eclips naar het noorden te rijden om zo in de totaliteitszone te komen, het gebied waar de zonsverduistering 100 procent is. Zelf had ik enig idee wat ons tijdens een totale verduistering te wachten stond, de drie medereizigers niet. Het kostte moeite hen ervan te overtuigen dat een mooie waterval onderweg er een dag later nog wel zou zijn en totaal oninteressant was in vergelijking met wat we later op de dag te zien konden krijgen.

We reden met een flinke snelheid noordwaarts tot de eerste lekke band zich aandiende. Die kon nog snel worden verholpen door het reservewiel op te leggen. De tweede lekke band, kort daarna, had meer voeten in de aarde. Die moest worden geplakt, wat toch binnen ongeveer drie kwartier lukte. Aan de afleidingen van de natuur konden we daarna steeds beter weerstand bieden. Zelfs een leeuw met een schaap als prooi in de bek hield ons slechts enkele minuten op.

Ongeveer een halfuur voor de volledige verduistering, de totaliteit, laadden we de spullen uit de auto en lieten de eclips over ons heenkomen. Het blauw van de heldere lucht boven ons werd steeds donkerder. Kort voor de totaliteit werden enkele planeten zichtbaar en de laatste seconden van gedeeltelijk naar totaal verduisterd waren de meest fascinerende die ik ooit in de natuur heb meegemaakt. Rondom de maan verschenen felle lichtpunten en toen de laatste uitdoofde, leek het alsof de lichtschakelaar werd omgezet. De corona van de zon vertoonde zich in alle glorie en het landschap zag er spookachtig uit. Naast de planeten werden ook enkele heldere sterren zichtbaar.

Omdat we ons in het zuidelijke gedeelte van het totaliteitsgebied bevonden, konden we zien dat het naar het noorden toe nog een stuk donkerder was dan bij ons. De zon kwam na enkele minuten even plotseling te voorschijn als hij was weggegaan en kort daarna zagen we vreemde schaduwen snel over de grond lopen. Die kunnen zowel door dichtheidsverschillen in de lucht als door interferentie van bergen op de maan zijn veroorzaakt. In het midden van de woestijn waren er geen beesten of planten waarvan we de reacties op de eclips konden peilen. Alleen wij met zijn vieren waren op die plek getuige geweest van de totale zonsverduistering. Op onze terugweg naar de bewoonde wereld bleken alle grote borden van de Keniaanse ANWB die naar het totaliteitsgebied verwezen, te zijn verdwenen. Alleen voor het politiebureau stond er nog een. Die hangt nu nog op de studeerkamer van mijn zwager.

De opvolger van de eclips van 1973 was die van 1991 in Baja California. Onze reis daar naartoe eindigde in een grote deceptie. Eerst moesten we vele uren lang wachten in Los Angeles voor we de camper kregen waarmee we Mexico in konden. Daarna bleek ik een zware misrekening te hebben gemaakt. In Mexico worden afstanden in kilometers gemeten en ik nam aan dat ook op onze wegenkaart de afstand in kilometers was weergegeven. Dat bleken echter mijlen te zijn en gezien de slechte wegen en de voorspelde brandstofschaarste was het niet verantwoord nog naar het zuiden te trekken. We zagen daarom in San Diego een verduistering van ruim 90 procent. Zelfs het verschil tussen 99,9 procent en 100 procent is bij een eclips al onmetelijk groot. De vakantie was niet echt mislukt, de eclipsreis wel.

Ongeveer vier jaar geleden werd mij gevraagd of ik voelde voor een speciale eclipsreis naar Curaçao. Ja natuurlijk. Met een groot gezelschap streken we in februari 1998 neer in een van de bekendste hotels in Willemstad. Het hele eiland, inclusief het carnaval, stond in het teken van de naderende eclips. De kwartiermakers hadden allang het plekje uitgezocht waar we de eclips zouden bekijken. Dat moest het noordwestelijke puntje van het eiland zijn, omdat de eclips daar met drie minuten het langst zou duren. Klimatologisch gezien is februari op Curaçao een droge, zonnige maand. De dagen voor de eclips hadden we dan ook volop gelegenheid om het effect van een hoge UV-index te ondergaan.

Op de ochtend van de eclips echter trokken donkere wolken over het eiland en viel er zelfs een buitje. Toen we op de noordwestpunt van het eiland waren aangekomen, verdwenen de wolken geleidelijk en ook de stapelwolken zakten door de temperatuurdaling die met de eclips samenhangt, in elkaar. Bij een heldere hemel werd een steeds groter deel van de zon door de maan afgeschermd. Nu had ik ook meer aandacht voor de temperatuurdaling en voor het afnemen van de wind. Ongeveer tien minuten vóór totaliteit verscheen Jupiter aan de hemel en kort voor de totaliteit werd ook Mercurius zichtbaar. Beter voorbereid als we waren dan in Kenia, zagen we de parels van Baily en over zee kwam het donker van de totaliteit met grote snelheid aanzetten.

Hier konden we ook de reactie van de mensen peilen. Velen zijn stil uit ontzag voor het prachtige natuurfenomeen, anderen beginnen te schreeuwen en nog anderen te huilen, wat erg onhandig is omdat de kijk op de verduisterde zon erdoor vertroebeld wordt. Iedereen werd diep geraakt. Bij mij kwam de gedachte op dat sommige verslavingen ook positief tegemoet kunnen worden getreden. Een verslaving om in de toekomst nog zoveel mogelijk totale zonsverduisteringen te zien bijvoorbeeld. Die van 11 augustus 1999 is de volgende en al dertien jaar geleden toen we met ons bedrijf Meteo Consult begonnen, claimde ik deze datum als een vrije dag.

Harry Otten, algemeen directeur van Meteo Consult, schreef samen met Jacob Kuiper, hoofdmeteoroloog bij het KNMI, het boek `Zonsverduistering – de eclips van 11 augustus 1999'.