De vormkracht van een cycloop

Gedempt licht. Een sinistere sfeer. In een vitrine staat een eenogige big met een soort slurf op zijn kop. Verderop het skelet van een lam met twee lichamen en één kop. En ook nog een haan met een dubbele kam. ,,Willem Vrolik had een voorliefde voor gedrochten'', zegt Tiziana Nespoli, hoofd afdeling tentoonstellingen van het Zoölogisch Museum. Het museum stelt de collectie Vrolik tentoon die in de vorige eeuw door Gerard en zoon Willem Vrolik werd aangelegd. Het is voor het eerst sinds 135 jaar dat de verzameling in haar geheel onder een dak huist.

De mond valt open tijdens het rondwandelen. Schedels, bekkens, strottenhoofden, harten, darmen en placenta's. Verwondering over het otterkalf, een ernstig misvormd skelet van een kalf met afgeplatte snuit en een ingedrukt lichaam. Verbazing bij het kuiken met zes poten, of het eenogige katje. Er is een skelet van een grijze boomkangoeroe, van een Tasmaanse duivel, een Gewone wombat, een Kaapse leeuw en nog veel meer. In totaal vijfduizend objecten vergaarden de Vroliks tijdens hun leven. Nespoli: ,,Hun verzamelwoede kende geen grenzen. Alles wat ze te pakken konden krijgen, namen ze in beslag.''

De collectie Vrolik werd in de vorige eeuw geroemd als de grootste en mooiste particuliere verzameling objecten in Europa. Terwijl het begon als hobby. Gerard Vrolik - verloskundige, botanicus, anatoom en fysioloog - verzamelde vanaf 1795 allerlei zoölogische, menselijke en botanische preparaten. Voor de aardigheid. De collectie groeide snel. Het hielp dat Gerard bij het toenmalige St. Pieters Gasthuis werkte. Zo kwam hij gemakkelijk aan lijken.

Zoon Willem breidde de collectie verder uit. Maar hij deed het niet uit hobbyisme, hij wilde wetenschappelijk onderzoek doen. Willem was als zoöloog geïnteresseerd geraakt in de theorieën over vormkracht, een term die uit Duitsland was overgewaaid. De Duitser Blumenbach stelde deze vormkracht, Bildungstrieb zoals hij het noemde, centraal in zijn zoektocht naar ordening in de natuur. Om de plaats van een dier in het grote geheel te bepalen moest je alle kenmerken van dat dier bestuderen. Variaties in lichaamsbouw, in morfologie, zouden te verklaren zijn door variaties in vormkracht. ,,Men dacht dat alles in de natuur werd gedreven door een vormende kracht'', aldus Nespoli. ,,De dieren die de minste vormkracht behoefden waren het minst volmaakt en stonden het verst van de mens af. Misvormingen werden ook in dat licht verklaard. Een Siamese tweeling had te veel vormkracht voor één lichaam en te weinig voor twee.''

Daarom staan de skeletten van het zwijnshert, de Gevlekte hyena en de Indische civetkat in een aparte vitrine, ver van Homo sapiens. Links daarvan, in een andere vitrine, staan skeletten van apen. Eerst de lori's - ook nog betrekkelijk ver van de mens - en vervolgens de mandril, de orang oetan, de gorilla en de chimpansee.

Willem heeft nog geprobeerd om de vormkracht te lokaliseren. Hij sneed talloze cyclopen open en bestudeerde hun zenuwbanen in de hoop daar iets van die mysterieuze kracht terug te vinden. In de eenogen verwachtte hij andere zenuwbanen aan te treffen dan in normale biggen, katten en mensen. Zijn pogingen bleken tevergeefs. Bildungstrieb bleef een ongefundeerd begrip. Nespoli: ,,Dat was overigens geen ramp, een uitputtende verklaring was er in die tijd nog niet nodig. Men zag de misvormingen als een uiting van goddelijke vergelding. Dat was verklaring genoeg.'' Een aantal decennia later formuleerde Darwin zijn evolutietheorie en begon de troon van God te wankelen.

Diverse objecten uit de collectie zijn vastgelegd door kunstfotograaf Paul den Hollander. De foto's hangen in een aparte ruimte. Grappig is de hazelworm die zich zelf in een knoop heeft gekronkeld. Mooi de details van een hagedissenhuid. Een aapje op sterk water doet denken aan een wegdommelend, oud heertje. Maar de misvormingen die even daarvoor zijn bezichtigd blijven toch het meeste bij. Ze komen zelfs terug in een droom die nacht.

Tentoonstelling collectie Vrolik tot okt 2000. Zoölogisch museum Plantage Middenlaan 53 (ingang via artis). Open ma t/m zo 09-17u, volw ƒ25, kind 4-11 ƒ17,50. Inl 020-5255422,