Retoucheurs maakten de wereld soms ook mooier

Het is een van de bekendste beelden van de Tweede Wereldoorlog: de drie soldaten van het Rode Leger die, bij de verovering van Berlijn, met vereende krachten de Sovjet-vlag hijsen op het dak van de Rijksdag. Op de tentoonstelling De Grote Leugen, in het Haags centrum voor beeldende kunst Stroom, hangt de originele foto van deze gebeurtenis naast de versie die Russische retoucheurs ervan maakten. Ze zorgden ervoor dat het beeld nog net even iets spannender werd. Boven de daken van Berlijn, die op de achtergrond te zien zijn, voegden ze bijvoorbeeld donkere (brand)wolken toe.

Yegorov, Kantania en Samsonov heetten de drie militairen, tenminste dat zijn de namen die Stalin na afloop `vaststelde'. De soldaat die op het origineel twee horloges heeft – om elke pols één – is er op de bijgewerkte versie een verloren. Zou zoiets in socialistische ogen overbodige luxe zijn? Of zou je kunnen vermoeden dat het om oorlogsbuit gaat?

Het zijn vooral dit soort details die maken dat de tentoonstelling van `bijgewerkte foto's uit het Rusland van Stalin' (zoals de ondertitel luidt) onmiskenbaar grappig is – ondanks de ernst van de zaak, want we kijken hier natuurlijk naar het werk van een van de grootste massamoordenaars van de eeuw.

Veel van de meer dan honderd foto's, verzameld door de Britse oud-journalist David King, nodigen namelijk uit tot een spelletje zoek-de-verschillen. En meestal betekent dat: ontdek welke personen verdwenen zijn, omdat ze uit de gratie van de dictator vielen. Want nadat Stalins tegenstanders, of degenen die hij daarvoor aanzag, waren vermoord, werden ze ook zoveel mogelijk uit foto's en ander beeldmateriaal verwijderd.

De retoucheurs die daarvoor – vanaf 1935 op grote schaal – verantwoordelijk waren, behielpen zich met airbrush en mes. Vergeleken met wat er tegenwoordig mogelijk is dankzij de computer oogt het soms een beetje knullig. Er is iets mis met de verhoudingen tussen de afgebeelde personen, omdat er iemand tussenuit geknipt is. Of de gefotografeerden lijken vreemd gegroepeerd, zoals op een foto van Lenin en de schrijver Maxim Gorky die, heel onnatuurlijk, achter elkaar staan, omdat ze oorspronkelijk deel uitmaakten van een grote groep. Maar in de meeste gevallen geldt toch: als je niet beter weet, zou je er intrappen. Neem de beroemde foto van Lenin, die soldaten toespreekt voor het Bolshoi Theater in Moskou. Als je niet wist dat Stalins rivaal Trotski er ook moet staan, zou je hem niet missen.

Wat opvalt is dat de retoucheurs zich vaak, zoals bij de foto van de soldaten op de Rijksdag, niet beperkten tot het hoogstnoodzakelijke, maar meteen het mooist mogelijke plaatje wilden maken. Op een foto van Stalin op het Rode Plein bijvoorbeeld, te vinden in David Kings boek The Commissar Vanishes, worden niet alleen wat mensen weggewerkt. Ook een paar papiertjes die op de tegels voor de leider lagen, zijn in een moeite door verwijderd. En op een foto van demonstrerende soldaten, genomen in 1917 tijdens de Februari-revolutie, is niet alleen de tekst van een spandoek beter leesbaar gemaakt. Het opschrift van een uithangbord van een juwelier, op de achtergrond, is ook veranderd. In plaats van `horloges – goud en zilver' staat er nu: `Vecht voor je rechten'.

Tentoonstelling: De Grote Leugen. Stroom, Spui 193-195, Den Haag. Di t/m za 12-17u. T/m 29 mei. Inl. (070) 365 89 85