`Chopin wil ik opera-achtig laten klinken'

De Poolse pianist Krystian Zimerman treedt dit jaar twee keer op in Amsterdam. Op 29 mei geeft hij een pianorecital met muziek van Chopin en Schumann. In oktober komt hij Chopins twee pianoconcerten spelen met een eigen orkest, al wil hij geen dirigent worden, zegt hij tijdens een interview in Parijs.

,,Muziek bestaat niet uit noten. Muziek is de ruimte tussen de noten.'' Krystian Zimerman, pianist en perfectionist, koestert de diamant die hij als jongetje in Polen meekreeg om muziek te maken: hartstocht. Zijn vader werkte in een grote fabriek, waar hij de kosten becijferde van technische ontwerpen, maar in zijn hart was hij pianist. Zijn leven begon als hij aan het eind van de middag thuiskwam om met een paar vrienden kamermuziek te maken.

Zimerman: ,,Mijn moeder had al gekookt als zij uit de fabriek kwamen en riep: jullie moeten eerst eten. Maar zij wilden niet gaan zitten, hapten wat en pakten hun instrumenten uit. Het was één en al geschreeuw, tot de muziek begon. Jaren later heb ik me gerealiseerd hoeveel dit voor me heeft betekend. Muziek is een kwestie van passie, van niet kunnen laten. Het waren misschien niet de grootste musici van de wereld, maar ze moesten spelen.

,,Op een verjaardag kreeg ik een fluit met toetsen. Je kon er lucht in blazen en er kwam een soort geluid uit. Soms mocht ik mee spelen als de alt ziek was of zo. `Probeer een paar noten te raken', zei mijn vader. Enkele maanden later kon ik de muziek voor ieder instrument van blad lezen, cello, viool, het gaf niet wat. Ik wachtte gespannen op de thuiskomst van de mannen. En ik haatte het, net als zij, wanneer de laatste bladzijde van een stuk in zicht kwam. Dan begonnen ze direct weer bij het begin. Ze speelden maar door. Totdat om half negen de buren op de muur bonsden en mijn vader naar het restaurant moest waar hij zijn tweede baan had. Ik weet niet wanneer hij sliep.''

Krystian Zimerman (42) hoeft niet naar de fabriek. Hij hoeft zelfs niet het hele jaar de wereld rond te reizen om concerten te geven. Sinds hij in 1975 het Internationale Chopin Concours in Warschau won heeft zijn carrière een grote vlucht genomen. Hij treedt hoogstens drie maanden in het voorjaar en drie maanden in het najaar op. Daartussen heeft hij thuis, in Zwitserland, tijd om te werken. Dat is iets anders dan optreden: ,,Concerts are fun.''

Concerten zijn ook duur, want zodra hij het zich kon veroorloven nam Zimerman zijn eigen Steinway over de hele wereld met zich mee. ,,Als je een violist vraagt ieder concert op een andere viool te spelen, wordt dat als een grap beschouwd. Alleen omdat een piano groot is moeten wij op steeds weer andere instrumenten spelen. Een krankzinnig idee. Je kan de helft van je interpretatie niet geven.''

Krystian Zimerman heeft vóór ieder concert een actieve rol in het stemmen en prepareren van zijn vleugel. ,,Het is allemaal om de mensen te zeggen: als ik de kwaliteit één procent kan verbeteren doe ik alles om dat te bereiken.'' Daartoe behoort ook een nooit eindigende studie naar wat componisten in hun eigen tijd hebben bedoeld. Voor Zimerman hoeft het resultaat niet op oeroude piano's te worden gespeeld: ,,Authentieke instrumenten bestaan niet. Een viool van Stradivarius is na driehonderd jaar nog heel goed, een piano is na 150 jaar een groot stuk hout dat zijn spanning is verloren. Ik probeer mijn instrument zo veel mogelijk aan te passen aan de piano die componisten vroeger thuis hadden. Dat bevrijdt het optreden. Je hoeft alleen nog maar over de muziek na te denken en niet meer over het pianospelen.

,,Schubert, Beethoven en Mozart schreven voor zeer kleine bijeenkomsten en voor een volstrekt ander publiek. Gecombineerd met mijn kennis van de oude instrumenten probeer ik nu op een nieuw instrument in een volstrekt andere omgeving, met een volstrekt andere akoestiek zo goed mogelijk hun geluids-esthetische idealen te benaderen. Dat is een kwestie van voortdurend vertalen. Eigenlijk is het idioot om hun werk in een moderne concertzaal van 2000 of 3000 mensen te spelen. Ik heb Schubert in de Hollywood Bowl voor 17.000 mensen gespeeld. Je kan het niet weigeren, die muziek is te mooi om niet te spelen. Het alternatief was dat ze daar een popconcert zouden geven.''

Eerst wilde Zimerman geen pianist worden. Vanaf zijn zevende had hij les van Andrej Jasiñski, die hij nog steeds ziet als zijn belangrijkste docent, ondanks latere inspiratie-periodes bij Claudio Arrau en anderen. De muzikale opvoeding verliep in Polen langs een parcours van concoursen. ,,Zelfs na het Chopin Concours was ik er niet van overtuigd dat dit was wat ik wilde. Ik heb halfhartig vier seizoenen gespeeld, zonder de overtuiging dat ik iets te bieden had of dat de mensen mij nodig hadden.''

Zimerman was minstens even gegrepen door natuurkunde, psychologie en vooral toneel. Hij speelde zijn agenda leeg tot eind '79 en ging naar Londen, waar hij, net getrouwd, van zijn spaargeld leefde en nadacht over het leven. ,,De eerste maand dat ik was opgehouden realiseerde ik me al dat ik niet meer zonder de drug van de muziek kon.'' Zimerman hield vol en bleef van de piano af, tot Herbert von Karajan belde of hij met hem en de Berliner Philharmoniker Chopin wilde doen. `Maar ik speel niet..', probeerde Zimerman nog. Von Karajan stond op samenwerking. Zimerman ging door de knieën, werkte en werkte, en speelde Chopin in Salzburg en Luzern, daarna Grieg en Schumann. Toen belde Bernstein, met wie hij Strawinsky speelde en opnam. ,,Zodra ik was gestopt begonnen de interessante dingen te komen. Daarom stop ik steeds opnieuw.''

In Zimermans computer staat met wie hij wanneer wat speelde: Ozawa, Haitink, Giulini, Mehta, Barenboim, Zinman, Munch, Muti, Blomstedt, Jansons en vele anderen, zoals Boulez met wie hij onlangs de twee pianoconcerten van Ravel opnam. De databank voorkomt dat hij in een bepalde stad hetzelfde speelt als hij daar eerder deed. De lijst met dirigenten brengt hem op een gestaag gegroeide verleiding: ,,Ik heb niet alleen met hen pianoconcerten gespeeld, ik heb ze ook gevolgd bij de repetities voor symfonieën en opera's. Ik wil die ervaringen graag combineren.''

Dat gebeurt dit jaar in Zimermans Chopin-project. Hij heeft een orkest samengesteld met 47 Poolse musici waarmee hij in augustus de zomerfestivals langs gaat en daarna de grote concertsteden, zoals Amsterdam (24 oktober), Londen, Brussel, Parijs, New York, Salzburg, Milaan. Om Chopin te spelen en te leiden volgens de ideeën die hij in 25 jaar heeft opgebouwd - dirigeren noemt hij het niet, maar er zal geen andere dirigent zijn. ,,Ik wil experimenteren met Chopinconcerten in de richting van opera, in de culturele contekst van het Europa van de jaren '20 van de vorige eeuw. Italië had toen zeer vruchtbare opera-componisten: Rossini, Bellini, Donizetti. De banden tussen de opera in Polen en Italië waren zeer nauw. Chopin stond veel dichter bij de opera dan wij denken. Ik ben er van overtuigd dat hij verzot was op opera. Zo zou ik Chopins pianoconcerten willen benaderen, meer opera-achtig, met veel meer vrijheid en dramatiek. Ik heb er met allerlei orkesten over gepraat, tot ik me realiseerde dat ik beter zelf een ensemble voor dit project kon oprichten.'' Hij zegt geen dirigent te willen worden. Het gaat hem erom projecten uit te voeren waarvan hij vol is.

Is er, gezien de geheel Poolse bezetting van dit orkest, iets wat wij in West-Europa niet ten volle begrijpen aan Chopin? Vriendelijk, maar fel antwoordt Zimerman: ,,Dat is een van grote perspectief-fouten van vandaag. Polen wordt als een Oost-Europees land gezien. Dat is het nooit geweest, geografisch misschien, maar niet wat betreft cultuur en mentaliteit. Chopin had niets te maken met de kunstmatige scheidslijn van Jalta. De perceptie van Chopin is niet verschillend in Oost of West. Hij is in de eerste plaats zichzelf. Chopin leerde van de Poolse cultuur mazurka's schrijven, maar hij hielp ook definiëren wat Pools is. Dat is niet in strijd met het Franse deel van Chopin. Hij heeft maar twintig jaar gecomponeerd, van zijn 19de tot zijn 39ste. In zekere zin is hij een jongere collega. Wat een tragedie. Als hij nog eens twintig of veertig jaar had kunnen componeren. Wat een verlies! Wat had de Europese muziek er anders uitgezien als zo'n sterke muzikale persoonlijkheid de omslag in de muzikale esthetiek had meegemaakt die leidde tot Bartók, Webern, Schönberg en Debussy.''

Zimerman: 29/5 (recital); 24/10: Polish Festival Orchestra: Chopin: pianoconcerten nrs 1 en 2. Concertgebouw Amsterdam.