Cardew heft het besef van tijd op

John Cage stelde eens voor de musici in het donker te laten spelen teneinde een maximale ontspanning af te dwingen door het tijdsbesef op te heffen. Niemand had dan ook een idee van de werkelijkheid: de één gokte op vijf minuten, de ander op een half uur.

Zondagavond, onder het hemelsblauwe dak van de magnifieke Utrechtse Geertekerk uit 1255 verdween eveneens elke notie van de tijd in machtig opgebouwde, meditatieve boventooncirkelingen in Paragraph Three uit The Great Learning (1968-1972), een Engelse cult-compositie van Cornelius Cardew (1936-1981), als geen ander de jaren '60 tekenend. De aards aangekoekte, gonzende geluiden vormden een reactie op de streng gesloten sterrenkaartenmuziek van Goeyvaerts, Pousseur en anderen.

Terwijl de uitvoerder daarvan plaats moest maken voor de elektronische studio waar pas werkelijk perfectie realiseerbaar was, trachtten Cage en Cardew de uitvoerende musicus te stimuleren in een gedeelde verantwoordelijkheid. Wat dat precies inhield maakten Ives en het Koor Nieuwe Muziek zondagavond duidelijk. Uiteraard zonder hulp van een dirigent, totale controle maakte immers in de zestiger jaren plaats voor die eigen vrije inbreng. `Blow your problems and solutions to the four winds' lees je in een klassieke Confucius-tekst (in de vertaling van Ezra Pound), en dat was precies wat gebeurde in die traag wentelende harmonieën waarin iedere musicus in zijn eigen tempo zijn eigen weg heeft te vinden boven een lang aangehouden lage G. Elke uiterlijke opwinding ontbreekt, een voorschrift als `speel zo snel als mogelijk' is aan Cardew niet besteed, dat wordt dan hooguit `speel zo snel als je wilt'.

Plus-Minus in de vorm van twee maal zeven bladzijden met embryonaal materiaal voor nadere uitwerking, door Stockhausen ontworpen voor een compositiecursus in 1963 te Keulen, pakt veel feller en scherper uit. Aan de spelregels middels 35 instructies mag niet worden getornd, een te slordige uitwerking kan rekenen op ongenadige kritiek van de componist. Plus-Minus is een soort van Phoenix-muziek, die zichzelf creëert uit organismen die – in de woorden van de componist – eten, verteren, groeien, nakomelingen voortbrengen en sterven. Opmerkelijk zijn de zogenaamde negatieve klanken, de gekleurde stiltes. De bezetting is vrij. Bekend werden de versies van Cardew voor piano en transistor (meditatief) en van Rzewski voor piano en harmonium (dynamisch).

De gisteravond gelijktijdig uitgevoerde uitwerkingen van pianist John Snijders en componist Christopher Fox – elk voor een septet – verschilden eveneens, al had de gelijktijdigheid daarop een nivellerende werking. Fox kwam tot langer durende maateenheden, Snijders bood een compactere versie. Van meditatie was ditmaal geen sprake, aangezette contrasten benadrukten een grote kleurenrijkdom. En ditmaal speelde de piccolo wel degelijk zo snel als mogelijk.

Concert: Ives Ensemble en Koor Nieuwe Muziek. Werken van Stockhausen en Cardew. Gehoord 16-5 Geertekerk Utrecht. Opname VPRO voor latere uitzending op Radio 4.