Witte vlag

Er zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog foto's gemaakt die zeer tot de verbeelding spreken. Iedereen kent natuurlijk de opname waarop te zien is hoe Russische soldaten na de inname van Berlijn trots de vlag met hamer en sikkel op het Duitse Rijksdaggebouw installeren. En wie kent niet de foto van de Amerikaanse soldaten die hun vlag in triomf op het Japanse eiland Okinawa planten? Maar bestaat er ook een dergelijke foto voor Nederland?

Velen denken van wel, onder anderen Henk Hofland, columnist van deze krant. Naar aanleiding van het overlijden in oktober 1997 van de Russische fotograaf Jevgeni Chadej – de maker van de foto van de triomferende Russen op het Rijksdaggebouw – schreef hij in zijn column met de achteraf wat ironische titel `Echt gebeurd' dat er wat de vaderlandse geschiedenis betreft maar één beeld aanspraak kan maken op die titel en dat is `de foto waarop een Nederlandse officier met de witte vlag op weg is naar de Duitse bevelhebber. Het is de brug over de Koningshaven, Rotterdam. Op de achtergrond brandt de stad'.

Dat zou inderdaad een fantastische foto zijn geweest – maar die foto bestaat niet. Het gaat er dan niet zozeer om dat de opname waar Hofland kennelijk op doelt, niet is gemaakt op de brug over de Koningshaven, maar op de zuidelijke op- en afrit naar de Willemsbrug over de Nieuwe Maas. Waar het echter wel om gaat is dat er nergens op de achtergrond een brandende stad is te zien.

Een speurtocht langs het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, de Sectie Militaire Geschiedenis Koninklijke Landmacht en het archief van de gemeente Rotterdam levert alleen een beroerd plaatje op dat er een beetje op lijkt. Het gaat daarbij echter om een still (een enkel beeld uit een film) uit een aflevering van de Deutsche Wochenschau; een echte foto zoals beschreven door Hofland is bij geen van de drie instellingen bekend.

Maar hoe zit het dan met die still? De achtergrond. Nederlandse troepen hebben zich op de noordelijke oever van de Nieuwe Maas in Rotterdam verschanst; de Duitsers zitten op de zuidoever en op het midden in de Nieuwe Maas gelegen Noordereiland. Zolang de Nederlandse troepen zich niet overgeven, houden ze – net als bij de Grebbeberg en de Afsluitdijk – de poort naar de vesting Holland potdicht. Het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 brengt de bevelhebbers ter plaatse, kolonel Pieter Wilhelmus Scharroo en geniekapitein Jan Dam Backer echter snel op de knieën. Vooraf gegaan door een sergeant-majoor (een zekere Ommering) die is gewapend met een witte vlag, begeven beide officieren zich op die 14de mei tegen een uur of vier over de Willemsbrug naar het Noordereiland om de capitulatie te tekenen. Daar, in de dekking van de op- en afrit van de Willemsbrug (logisch natuurlijk, die dekking, het is oorlog, er wordt geschoten en dan ga je niet midden op een brug staan) worden de drie mannen als ze al bijna bij de Duitse commandant zijn, opgepikt door een cameraman van de Deutsche Wochenschau. Het is allemaal in een paar seconde film gebeurd. We zien Ommering zwaaiend met de witte vlag gevolgd door Scharroo en Backer. Maar waar het om gaat: hoe vaak ik het fragment ook heb teruggespoeld, nergens is hier een spoor van het brandende Rotterdam te zien. Daarvoor is alleen al de kwaliteit van de beelden veel te slecht.

Wat Hofland en anderen kennelijk parten speelt is die typisch menselijke eigenschap dat, bij het ontbreken van beeld, we de witte plekken zelf gaan invullen. Als we iets maar vaak genoeg in ons hoofd herhalen, wordt het vanzelf geloofwaardig en waar. En bij deze foto is er niets aannemelijker, en vanuit fototechnisch standpunt gezien `mooier' dan een brandende stad op de achtergrond. Helaas, die foto bestaat niet en het toont weer aan hoe onbetrouwbaar ons geheugen is.

Een foto die wel bekend is geworden, is die waarop een groepje Duitse soldaten bij een ANWB-bord staat waarop is te lezen: Rotterdam 3,5 km en Waalhaven 0,4 km. Achterop de foto, die onder meer te vinden is in het gemeente-archief van Rotterdam, staat in een wat kriebelig handschrift geschreven: `Situatie bestaat nog, 1989'. Curieus natuurlijk, maar of deze foto in aanmerking komt voor het predikaat van de Nederlandse oorlogsfoto? Ik denk het niet, al was het alleen maar omdat de foto dramatische spanning ontbeert. De vraag blijft wat dan wel de gezichtsbepalende Nederlandse oorlogsfoto is?