`Servië zal altijd ons buurland blijven'

De publieke en commerciële media in Albanië, Bulgarije en Macedonië schrijven vooral over de gevolgen van de oorlog voor hun eigen land. Er is pluriformiteit, maar weinig debat over de NAVO-acties.

De gevolgen van de oorlog in Joegoslavië voor het eigen land, dat is de invalshoek die de media in Albanië, Bulgarije en Macedonië kiezen. Uiteraard is de oorlog het item dat al wekenlang de voorpagina's van de kranten en de meeste tijd van de televisiejournaals in beslag neemt. En uiteraard wordt er geschreven over de vluchtelingen, de NAVO-aanvallen, de missers en mogelijke oplossingen. Maar minstens zo belangrijk zijn de economische, geo-politieke of etnische effecten voor de eigen natie.

,,De media in Albanië zijn geheel in beslag genomen door Kosovo'', zegt Remzi Lani, directeur van het Media Instituut in Tirana. ,,Er is in de media geen debat over de NAVO-acties, die worden door iedereen gesteund. Zelfs de communisten zijn voor, en pacifisten zijn er niet. Het enige debat dat gevoerd wordt is tussen kranten die het UÇK steunen en kranten die achter Rugova staan.''

De grote verandering voor de media in Albanië in de afgelopen jaren is de komst van commerciële radio en televisie. Er zijn nu zestig zenders, de meeste lokaal, maar sommige in vrijwel het hele land te ontvangen. ,,De commerciëlen zijn veel beter dan de staatsomroep'', zegt Lani. ,,Ze zijn flexibeler. De staatstelevisie is nogal ceremonieel, laat de bezoekjes van leiders zien enzo.'' Door de komst van de nieuwe televisiezenders zijn de oplages van de elf nationale kranten wel dramatisch gekelderd.

De Albanese media besteden veel aandacht aan de uitspraken van wereldleiders over hun land. ,,Elke dag zegt wel iemand iets over Albanië, of wordt iemand geïnterviewd. Vandaag bijvoorbeeld Solana. Ze prijzen Albanië en daar wordt over geschreven. Tot nog toe werd Albanië gezien als heel zwart. Nu is er wat licht. We zijn niet alleen meer een kalashnikov-land. We zijn ook gastvrij.''

,,Wat positief is, voor alle media, is dat ze tijd en ruimte geven voor de Kosovaren om elkaar op te sporen. Er lopen namen en telefoonnummers onder in het scherm op alle tv-stations, en kranten ruimen pagina's in.''

De vluchtelingen worden in Macedonië als probleem gezien. ,,Vooral de negatieve aspecten worden belicht'', zegt Klime Babunski. Hij is media-onderzoeker aan het Sociologisch-Politicologisch Instituut in Skopje en voormalig hoofdredacteur van het Macedonian Media Bulletin. ,,Er wordt over de vluchtelingen natuurlijk geschreven hoe ze hier leven en waar ze leven. Maar ook of de internationale gemeenschap wel genoeg doet. Een heet hangijzer is of de VN-vluchtelingenorganisatie het eten voor de vluchtelingen in Macedonië koopt, of laat invliegen. En natuurlijk wordt er veel gespeculeerd over de problemen van een eventuele repatriatie, als de oorlog morgen zou zijn afgelopen.''

De media in het kleine Macedonië zijn tamelijk pluriform. Een `publieke' omroep, twee landelijke commerciële omroepen, vier nationale kranten en 120 lokale radio- en televisiestations. Naast de bombardementen en de vluchtelingen openen de journaals ook vaak met de economische gevolgen van de oorlog voor Macedonië. ,,Bijvoorbeeld dat bepaalde fabrieken moeten sluiten omdat zestig procent van hun afzet naar Servië ging'', vertelt Babunski. ,,Of dat de transportkosten met dertig procent gestegen zijn, omdat de wegen zijn geblokkeerd.''

De commentaren verschillen, in het diverse medialandschap van Macedonië. ,,De commerciële omroep Sitel is nogal provocatief. Ze benadrukken sterk de problemen. Ze hadden bijvoorbeeld een item dat er met de vluchtelingen ook veel criminelen het land binnenkomen'', zegt Babunski. De publieke omroep en de commerciële omroep A1 zijn volgens hem gematigder. ,,Niet zo cynisch, ze bekijken de oorlog en de gevolgen van meerdere kanten.''

In Bulgarije is zelfs onderzoek gedaan naar de verslaggeving van de oorlog. De uitkomsten waren overwegend negatief. ,,De media zijn voorzichtig, ze bekritiseren de regering nauwelijks'', zegt Georgi Apostolov, hoofdredacteur van de Sofia Echo. Het publiek merkt dat, zodat een kritische en onafhankelijke krant als Sega snel in oplage stijgt. ,,Mensen vermoeden dat andere media niet de hele waarheid vertellen.''

Toch is er wel debat, bijvoorbeeld over de vraag of Bulgarije zich in de crisis goed opstelt. Enerzijds is tweederde van de Bulgaren tegen de bombardementen. Anderzijds wil zestig procent lid worden van de NAVO. Om deze paradox te verklaren redeneren Bulgaren als volgt: het NAVO-lidmaatschap is waarschijnlijk goed, maar Servië zal altijd ons buurland blijven.

In Bulgarije zijn geen landelijke commerciële radio- of televisiezenders. Wel een publieke omroep en een stuk of tien kranten. De meeste media steunen het besluit van de regering om het luchtruim ter beschikking te stellen aan de NAVO. ,,Er is niet genoeg debat'', zegt Apostolov. ,,Vier NAVO-raketten kwamen in Bulgarije terecht, maar er wordt nauwelijks over geschreven. Ja, een boze buurtbewoner wordt aan het woord gelaten. Maar geen commentaren van eigen journalisten. Ze nemen liever het commentaar van El País of Der Spiegel over.''

Er wordt wel veel bericht over de economische effecten van de oorlog op Bulgarije. De Donau geblokkeerd, geen doorgaande wegen naar West-Europa, treinen onbruikbaar, handel plat. Apostolov: ,,Dat is een grote schok. Zowel de directe als de langetermijngevolgen krijgen veel aandacht in de media. Wat doet de oorlog met Bulgarije?''