Een leraar met een verhaal

Causeur, essaysist en leraar. Deze volgorde van reputaties is opmerkelijk en ze geldt dan ook een man die niet meer van deze tijd is. Reindert Jacobsen was bijna een halve eeuw, van 1905 tot 1950, leraar geschiedenis aan het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam, een van de oudste scholen van het land.

Jacobsen (1876-1962) was een populair docent bij twee generaties `uilskuikens die hij de weg naar Athene wees', maar eerst en vooral een klassieke cultuurdrager, die in zijn latere leven als causeur bewondering en faam verwierf. Een groot aantal van zijn `gesproken essays' die hij zelf typeerde als `lichte kost, koekjes bij de thee, zoutjes bij de borrel', werd in de jaren vijftig en zestig gebundeld en gepubliceerd. Literatuurcritici prezen zijn werk. ,,Het zijn stuk voor stuk persoonlijke veroveringen, luchtig geformuleerde inzichten die berusten op veelsoortige ervaring en lectuur... Essays, ongelijk van inhoud, maar gelijk in voortreffelijkheid', schreef H.A. Gomperts in Het Parool. Maar zoals het vaker gaat met causeurs, raakte Jacobsen daarna snel in vergetelheid.

Het Erasmiaans Gymnasium heeft zijn 134ste lustrum onlangs mede gevierd met een waardig eerbetoon aan deze `leraar met een verhaal', de ondertitel van `Reindert Jacobsen'. Dit 600 pagina's en 125 illustraties tellende boek, in een oplage van 2.000 stuks gedrukt, is meer dan een eerbetoon. Het is ook een knipoog naar het huidige `zelfregulerende onderwijsproces' waarin de leraar `begeleider' is en niet aangesproken wordt op de kunst der causerie of `fonkelende voordrachten' (aldus de schrijver Alfred Kossmann) waarin Jacobsen een meester was. De bundel die zestien brieven en 25 essays van Jacobsen omvat, is ook een belangrijke bijdrage aan de cultuurhistorie van Rotterdam, `Stad zonder memorie', zoals de titel van een van de essays luidt.

Een derde deel van de boek wordt in beslag genomen door opstellen en schetsen o.a. door Leo Molenaar, eindredacteur en leraar geschiedenis aan het Erasmiaans, van de persoon en de levensloop van Jacobsen, zijn vriendschappen met de dichter en collega-leraar Leopold en de communist Van Ravesteyn, alsmede doorwrochte bijdragen, van o.a. prof. A.E. Cohen en dr. E.M. Janssen Perio, over Jacobsen als cultuurhistoricus of beter, cultuurdrager want Jacobsen was uiteindelijk meer verteller dan iets anders. Een andere docent aan het gymnasium, Leo Stout, doet op lichtere toon verslag van een `Winterreise im Hochsommer', naar de steden en plekken die Jacobsen in 1901 aandeed en waarvan hij vijftig jaar later `zo prachtig verslag zou doen'.

Hoe prachtig kan men gelukkig zelf nalezen, want de essays van Jacobsen, die ruim een derde van het boek beslaan, zijn behalve erudiet vooral elegant en soms verrassend fris. Zo begint Jacobsen een beschouwing over Rembrandt en de `valse schijn van nationale zelfingenomenheid' met het uitdelen van een piqué aan Duitse grootheidswaan. ,,`Die Hollander sind eine Volksausgabe der Deutschen, auf billigem Papier und ohne Kupferstiche', moet Jean-Paul ergens gezegd hebben. We willen ons nederig bij deze uitspraak neerleggen, maar Jean-Paul, hebben we geen recht op een simpel titelvignetje, dat dan Rembrandt zou mogen heten? Echter – wat bulderde daar een paar jaar geleden een andere zoon van het Grosse Vaterland? `Es ist unduldbar dass der grosste der deutschen Maler ausserhalb der Grenzen des Reichs geboren ist.' Wij begrijpen u, mijnheer, het titelvignet wordt uitgescheurd en in de grote Duitse zak gestoken; de Volksausgabe komt op de mesthoop der uitgediende naties terecht.'

Rotterdammers kunnen nagenieten bij Jacobsens mijmeringen en kanttekeningen over de teloorgang van het stadscentrum voor de Tweede Wereldoorlog. Want sommige blijven actueel. Burgemeester Zimmerman, die de Coolsingel liet dempen voor de bouw van het stadhuis, gaf al het parool uit dat Rotterdam `niet alleen werkstad, maar ook woonstad' is. Jacobsen schrijft: ,,Een fraaie en welgemeende leuze, maar.... wat kwam er van terecht? Daar zijn immers altijd in Rotterdam van die stille krachten, die de beste plannen doorkruisen. Ergens zetelt de demon der praktische platvloerschheid, die schamper grijnslacht bij dromen van idealisten en onverstoorbaar zijn gang gaat.'

`Reindert Jacobsen, Een leraar met een verhaal' is voor 25 gulden verkrijgbaar bij de administratie van het Erasmiaans Gymnasium, Wytemaweg 25, Rotterdam. ISBN 90389 08792.