`Dat seg ik, gamma!' (1)

KIJKT U wel eens televisie, dan kent u hem. Die ongelooflijk platte man met die enorme neus, die hij het liefst tot in de wc-pot van zijn wat bescheten buurman steekt, om triomfantelijk vast te stellen dat ook die van zijn favoriete doe-het-zelf handel afkomstig is? Het rare is dat u en ik zich net zo min met de opdringerige gok willen identificeren als met diens toch wel erg truttige buurman, en toch is het een razend knap tv-spotje. Eén dat blijft hangen. En waarom? Omdat die enge gamma-fan appelleert aan een van uw diepste angsten, aan aantasting van een van uw diepste behoeften: privacy. Deze serie spotjes is verreweg de beste getuigenis van het werkelijke belang van privacy, hoe irrationeel dat belang ook mag zijn, die ik ooit gezien heb.

Want ga maar na, u heeft uiteraard niks te verbergen, maar toch, hoe zou u het vinden om 's ochtends vroeg van over het tuinhek begroet te worden met een opgewekt: ``Hee, buurman, beetje mot gehad met de vrouw gisteravond? Dat ging me wel even van klits-klets-klanderen, zeg! Afijn, het kwam weer prima in orde, begreep ik, en het komt in de beste families voor, nietwaar? Wij zelf gaan er nog wel eens een stukje flinker tegenaan. Maar altijd heftig afzoenen hè? Dat wel, 'k doe geen oog dicht bij zo'n gelegenheid! Trouwens, je dochter gaat leuk vooruit op die piano van je!'' Die rilling die u nu over uw rug voelt gaan, dames en heren, dat is het belang van privacy. De behoefte om onbespied te zijn, maar evenzeer de behoefte om van sommige dingen onkundig te blijven. Privacy gaat over het in stand houden van je eigenheid, je individualiteit en je persoonlijkheid. Hoe georganiseerder de samenleving wordt, hoe zwaarder dat telt.

Jammer genoeg is privacy alleen een behoefte van mensen, personen. Organisaties zal het een biet wezen. Die hebben altijd een onstilbare trek in meer informatie over alles en iedereen, domweg omdat organisaties bestaan om individuen te sturen. Zowel de overheid als de commercie is een natuurlijke vijand van uw privacy. De overheid omdat ze nu eenmaal de opdracht heeft om de maatschappij te `regelen', en hoe meer je weet over individuen, de bouwstenen van die maatschappij, hoe beter dat lijkt te gaan. De commercie, omdat die eeuwig op zoek is naar wat u leuk en lekker vindt, en naar waar u intuint, om u zoveel mogelijk producten in de maag te splitsen. Dat is wat met de term klantgericht bedoeld wordt.

Het Internet biedt wat dat betreft ongekende mogelijkheden. Aan de ene kant is het bekendste onderdeel daarvan, het WereldWijde Web, voor u als individu een venster op de wereld dat zijn weerga nu al niet kent. U winkelt en wandelt er met het grootste gemak in de raarste buurten, waar ook ter wereld. Maar omgekeerd is het Web voor organisaties ook steeds meer een voelhoren in ieder huisgezin. Via het Internet kijken de winkeliers, de marketingmannen en de politie zo bij u op het haardkleedje. En dat biedt nare mogelijkheden.

Het opvallendst zijn de interesseprofielen waar iedereen zich inmiddels op gestort heeft. Een interesseprofiel is, ruw gezegd, het `beeld' dat oprijst uit uw gezamenlijke activiteiten. Vroeger maakten alleen uw familieleden en de vaste winkelier om de hoek een interesseprofiel van u. Daardoor wist uw zus wat u graag voor uw verjaardag wilde hebben, en vroeg uw eigen Grootgrut soms terloops `Nog koffie genoeg? Eieren niet vergeten?' Door middel van elektronica maakt nu de halve wereld zulke profielen van u. Albert Heijn doet het met zijn bonuskaart, bijvoorbeeld. Maar ook op het Internet wordt heel wat afgeprofield. Dat heeft aardige kanten, bijvoorbeeld dat een webhandelaar u kan wijzen op artikelen die u, gezien uw eerdere koopgedrag, waarschijnlijk ook interessant zult vinden. De onheilspellende keerzijde is dat de persoonlijke confrontatie ontbreekt die er bij familie en de kleinkruidenier wel is. Die confrontatie werkt namelijk als een rem. Uw zuster en uw leverancier hebben schaamtegevoel en ze hebben belang bij een prettige relatie met u, en dus zullen ze voorzichtig zijn met hun kennis. Institutionele verzamelaars kennen geen gêne en hebben geen belang bij een aangename relatie met u, alleen bij een profijtelijke. Dat maakt hun houding tegenover u hard en amoreel, en het betekent dat uw elektronische doopceel moeiteloos verhandeld wordt als dat zo uitkomt. U staat in uw hemd tegenover mensen van wie u niet eens weet wie het zijn. Naarmate meer systemen op een of andere manier aan het Internet gaan raken, zal dat alleen maar erger worden.

Ook e-mail heeft de belangstelling van heel wat mensen en is met een beetje moeite goed te onderscheppen. Het mag wel niet zomaar zonder meer, maar de verleiding kan groot zijn. E-mail kan immers een fantastisch inzicht geven in bijvoorbeeld uw kredietwaardigheid, uw politieke denkbeelden of gebrek daaraan, uw gezinsomstandigheden en in waar u zich op uw werk zoal mee bezighoudt. Deze week nog liet het TROS-programma Radar zien hoeveel handel er in uw privé-omstandigheden zit, langs welke weg ze ook verzameld worden. Alleen al in Nederland zijn er vele honderden bureautjes die een goede boterham verdienen aan de handel in persoonlijke gegevens, of die nu legaal of illegaal verzameld worden: uw banksaldo, uw medische gegevens, hoeveel alimentatie u ontvangt, de uitkering die u ooit kreeg, hoelang u werkloos was, voor een paar flappen is alles te koop. Daar zitten ongetwijfeld bedrijven tussen die tegen gepaste betaling bereid en in staat zijn uw e-mail te pakken te krijgen, al was het maar via een platte medewerker van uw provider.

Nog zo'n geval van ruimhartige inkijk is Usenet met zijn nieuws- en discussiegroepen. Alles wat u daar zegt wordt voor eeuwig gearchiveerd en is opvraagbaar. Dat kan erg vervelend uitpakken, bijvoorbeeld als een verzekeraar zou besluiten om u met bijzondere uitsluitingen op te zadelen wegens uw ongebreidelde belangstelling voor een discussiegroep over kanker, geestelijke problemen, geestverruimende middelen of harde homoseks. Je moet toch wel een tikje exhibitionistisch zijn aangelegd om het gewoel van al die Gamma-neuzen in je persoonlijke aangelegenheden aangenaam te vinden. Maar heb even geduld, er is misschien nog hoop.

Rik Smits