Bizarre dans

Jammer dat Hein Donner het niet meer mee kon maken. In de vierkamp die vorige week in Park Sonsbeek in Arnhem werd gespeeld, was in de partij Nijboer-Sadler de volgende stelling op het bord gekomen.

Het eindspel van twee paarden tegen pion. Er waren tijden dat met Donner nauwelijks over iets anders te praten viel dan over dit eindspel.

Zonder pion, met twee paarden tegen de koning alleen, is het remise, omdat de sterkste partij niet mat kan geven zonder de koning eerst pat te zetten. Dat weet iedereen.

In het kandidatentoernooi in Zwitserland in 1953 deed Alexander Kotov even of hij het niet wist. Zijn tegenstander Miguel Najdorf had afgewikkeld naar dat eindspel en bood remise aan. Kotov, die de paarden had, zei verbaasd: ,,Remise? Ach ja, dat was vroeger. Wist u niet dat een jongen bij ons in Siberië toch een geforceerde winst heeft gevonden?'' Najdorf schrok erg, maar het was een grapje van Kotov.

Als echter de verdedigende partij nog een pion heeft, dan is het vaak anders. De extra pion kan zijn ondergang betekenen. De aanvaller drijft met koning en één paard de andere koning in een hoek en dan komt het andere paard (in het geval van de diagramstelling is dat Pf5) te hulp om mat te geven. Van pat is geen sprake, want de witte pion kan doorlopen.

Makkelijker gezegd dan gedaan. De winstvoering is buitengewoon moeilijk en neemt in sommige extreme gevallen bijna honderd zetten in beslag.

Donner schreef een eindspelboek dat in 1977 uitkwam. Het ging voornamelijk over eenvoudige eindspelen waar weinig eer aan te behalen was en daarom was hij weggezonken in het ondoorgrondelijke eindspel van twee paarden tegen pion. Sinds de achttiende eeuw hadden grote denkers zich er mee beziggehouden zonder alle raadselen op te lossen, maar in 1977 waren er misschien nog maar twee mensen in de wereld die het goed begrepen, Chéron in Zwitserland en Donner op de Amsterdamse sociëteit de Kring.

Normaal speelden de schakers daar vluggertjes of ze lieten elkaar mooie eindspelstudies zien. Dat was ontspannend. Maar in de maanden toen hij zijn boek schreef, wilde Donner alleen nog maar de `bizarre dans van de statig om elkaar heendraaiende koningen' demonstreren. Hij gebruikte vreemde woorden die we niet begrepen. Okselvelden van het paard. Het Henry'sche zijschaak. De diagonale positie van de tweede orde, niet te verwarren met de retrograde van de tweede orde.

In de praktijk is dit eindspel heel zeldzaam. Bijna geen schaker die het ooit in zijn leven hoeft te spelen. Als we het een keer krijgen zoeken we het wel op bij Chéron of Donner, dachten we in de tijd dat er nog afgebroken partijen waren.

Sadler kon het niet in een boek opzoeken. Hij moest rekening houden met de vijftig-zettenregel die zegt dat de partij remise is als er vijftig zetten lang niets geslagen is en ook geen pionzet is gedaan. Meestal een onoverkomelijke handicap in dit paardeneindspel, maar hier had Sadler een extreem gunstige beginstelling, met de witte koning al aan de rand, dus het zou moeten lukken.

Maar hij had nog een andere handicap. De partij was in de fase van het `uitvluggeren', het barbaarse slotspel van de moderne schaakpartij. Voor die laatste vijftig zetten had Sadler ongeveer een half uur bedenktijd. Te weinig. Sadler liet de witte koning ontsnappen uit de hoek bij a8, waar hij hem mat had moeten geven. Via de hoek h8, waar matgeven niet goed ging, kwam de witte koning in de hoek h1, daar zou Sadler hem kunnen pakken, maar toen waren de vijftig zetten op en was het remise.

Droevig. In de achttiende eeuw hadden Philidor en vooral Chapais diepzinnig onderzoek gedaan. In de eerste helft van deze eeuw deed Troitski het grote werk. In 1977 kon Donner over een onderdeel daarvan schrijven: ,,Bevend van onze eigen overmoed, constateren wij dan ook dat de stelling van Troitski op een vergissing gebaseerd is.'' Maar in de praktijk van nu moet het eindspel worden uitgevluggerd en komt er onzin op het bord. Vanuit de diagramstelling ging het zo verder:

Wit Nijboer-zwart Sadler

64.Ka6 Pc4 65.Kb7 Kd6 66.Kc8 Pa5 67.Kd8 Pb7+ 68.Ke8 Ke6 69.Kf8 Pbd6 70.Kg8 Ke7 71.Kh7 Kf7 72.Kh8 Kg6 73.Kg8 Pf7 74.Kf8 P7h6 75.Ke8 Kg7 76.Kd8 Kf7 77.Kd7 Pg4 78.Kc6 Ke6 79.Kc5 Kd7 80.Kd5 Pge3+ 81.Ke5 Ke7 82.Ke4 Kd6 83.Kd3 Kd5 84.Kc3 Pc4 85.Kd3 Pcd6 86.Kc3 Ke4 87.Kb3 Kd3 88.Kb4 Kd4 89.Kb3 Pe4 90.Kb4 Pc3 91.Kb3 Pd5 92.Kb2 Kc5 93.Kc1 Pb4 94.Kd1 Kc4 95.Ke2 Pd5 96.Kf3 Pf6 97.Ke2 Kc3 98.Ke1 Pe4 99.Ke2 Pd2 100.Ke1 Kd3 101.Kf2 Pe4+ 102.Ke1 Pc3 103.Kf1 Kd4 104.Kf2 Ke4 105.Kf1 Kf3 106.Ke1 Ke3 107.Kf1 Pe4 108.Ke1 Pf2 109.Kf1 Pd3 110.Kg2 Ke2 111.Kh2 Kf3 112. Kh3 Pf2+ 113.Kh2 Pe3 Hij hoopt nog dat wit een pionzet doet, dan zou hij weer vijftig zetten verder mogen, maar nee: 114.Kg1 Remise.

Het was overigens een aangenaam toernooi daar in Park Sonsbeek. De zon scheen, de omgeving was fraai en de spelers, Kortchnoi, Sadler, Nijboer en Xie Yun, vochten voor wat zij waard waren. Viktor Kortchnoi en Matthew Sadler wonnen het samen met 4 uit 6. Voor Sadler, die na het toernooi van Enghien les Bains had geschreven dat hij misschien te oud was om te schaken, zal niet alleen zijn eigen resultaat, maar ook dat van de 68-jarige Kortchnoi bemoedigend zijn geweest.

Wit Sadler-zwart Kortchnoi

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 e7-e6 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. e2-e3 b7-b6 5. Lf1-d3 Lc8-b7 6. Pg1-f3 0-0 7. 0-0 c7-c5 8. Pc3-a4 c5xd4 9. e3xd4 Lb4-e7 10. Tf1-e1 Tf8-e8 11. a2-a3 d7-d6 12. b2-b4 Pb8-d7 13. Lc1-b2 Le7-f8 14. Ld3-f1 g7-g6 15. Pa4-c3 Lf8-g7 Een moeilijk systeem voor zwart, dat je niet zo vaak meer ziet als vroeger. 16. Ta1-b1 a7-a6 17. Pf3-d2 d6-d5 18. c4-c5 b6xc5 19. b4xc5 Dd8-c7 20. Pc3-a2 Lb7-c6 21. Pa2-b4 Lc6-b5 22. Lf1xb5 a6xb5 Het probleem van de slechte loper heeft zwart opgelost, maar nu krijgt hij moeilijkheden met de dekking van pion b5. 23. Dd1-e2 Lg7-h6 24. Tb1-d1 Te8-b8 25. Pd2-b1 Pf6-h5 26. Pb1-c3 Ta8-a5

27. Pc3xd5 e6xd5 28. Pb4xd5 Dc7-d8 De dame heeft geen goed veld, na 28...Db7 komt 29. c6 29. Pd5-e7+ Kg8-f8 De koning ook niet, zie 29...Kh8 30. d5+ Lg7 31. Pc6 Dc7 32. Pxa5 Dxa5 33. De8+ en mat. 30. Pe7-c6 Ph5-f4 31. De2-g4 Dd8-c7 31...f5 32. Df3 snijdt ook als een mes door de boter. 32. Pc6xa5 Zwart gaf op.