Gierende straaljagers bij Shakespeare Company

Enkele dagen is de Royal Shakespeare Company uit Stratford-upon-Avon, geboorteplaats van de toneelschrijver, te gast in Nederland. Het befaamde, well-established gezelschap bracht eerst A Month in the Country van Toergenjev, gevolgd door Troilus and Cressida van Shakespeare. Groter contrast is nauwelijks denkbaar: elegie tegenover luidruchtig oorlogsgeweld. Regisseur Michael Boyd deed met Troilus and Cressida een verregaande ingreep. Het slagveld is niet voor de muren van het bedreigde Troje maar in Belfast. De Trojanen, schuldig aan de roof op Helena, houden zich schuil in een gebombardeerde kapel. De aanbeden Heilige Maria troont blauw op het altaar.

De tragedie als burgeroorlog. Bij de Grieken, met strijders als Ulysses, Ajax en Achilles, heerst onmin, niemand wil langer vechten. Ook de Trojanen zijn de strijd beu: Hector wil Helena terugsturen, wat zou een enkele vrouw zoveel ellende veroorzaken? Saillant detail volgt wanneer de mooiste vrouw van de wereld Helena (Sara Stewart) haar entree maakt. Zij heeft de plaats van Maria op het altaar ingenomen. De decadente verleider Paris duikelt tussen haar benen vanonder haar wijdvallende gewaad te voorschijn. Nee, dit is geen strijd, dit is tijdverdrijf.

Totdat de Trojaan Troilus (William Houston) op de overloopster Cressida (Jayne Ashbourne) radeloos verliefd wordt. Maar na de eerste nacht met hem, deelt ze de volgende met een Griek. Het perpetuum mobile van de wreedheid begint opnieuw; Achilles vermoordt, verborgen op datzelfde altaar, op liederlijke wijze de ongewapende Hector. Het dondert volop, straaljagers gieren, oorlog is altijd op dezelfde manier oorlog. Wat regisseur Boyd niet kan weten: in 1956 ensceneerde Johan de Meester in Brussel hetzelfde stuk ook als slagveld opgeluisterd met machinegeweren, straaljagers...

Kan deze vorm al te opgelegd zijn, de speelstijl van de Royal Shakespeare Company heeft kracht. Of het geheim van de acteurs nu gedegen vakmanschap is of dat ze talent bezitten, ze acteren met een souplesse en stilistische vanzelfsprekendheid die elke scène scherp neerzet. De speelvloer bestaat uit een wit plankier. Elk personage is meteen herkenbaar: blaaskaak Ajax, geslepen politicus Agememnon en de oneindig sullige Menelaos, man van twistappel Helena. Geen wonder dat zij zich liet meetronen.

De rol van Cressida, de kern van de tragedie, verbeeldt schuldeloosheid. Hoe vaak het woord `whore' ook valt wanneer zij over de tong gaat, Jayne Ashbourne was dat allesbehalve. In een zwart-wit gestippelde jurk uit de jaren vijftig dwarrelt ze als een vlinder over het toneel. Elke man (Trojaan of Griek) is verliefd op haar, en wie haar een bos bloemen geeft kan rekenen op haar gunsten. Dit spel is bijzonder, doortrapt èn onaanraakbaar zijn. Beide zonder enige opzet. Het zijn de mannen die haar zo maken.

Shakespeares drama is een onverholen aanval op de zogenaamde mannelijke heldhaftigheid en eer. Hun verlangens en driften zijn grenzeloos, hun daden echter van geen waarde – of lafheid moet als waarde gezien worden. Oorlog, houdt Shakespeare ons voor, genereert zowel moordlust en erotiek. Hoe dicht Boyd zijn inspiratie ook in zijn eigen geschiedenis zoekt, hij schroomt er niet voor strijd van elke heroïek te ontdoen. Strijders met machtige namen denderen rond in deze Troilus and Cressida. Maar het komt tot niets dan lawaai en povere dood. Dit beeld van Shakespeare en de Royal Shakespeare Company moeten we onthouden als zo hoog wordt opgegeven over de oude Griekse mythen: daar treden kleingeestige mannen in op, ik heb hen nu voor het eerst gezien als gedesavoueerd.

Voorstelling: Troilus and Cressida van Shakespeare door Royal Shakespeare Company. Regie: Michael Boyd; decor en kostuums: Tom Piper; muziek: John Woolf; spelers: William Houston, Jane Ashbourne, Sara Stewart. Gezien 13/5 Schouwburg, Rotterdam. Te zien 14/5 aldaar. Res.: (010) 411 81 10.